خبرگزاری هرانا – حق بر محیط زیست و مبانی فلسفی آن، از قواعد حقوق بشر و حقوق طبیعی نشأت گرفته شده است. ابتدایی ترین حق طبیعی انسان در این کره خاکی، «حق حیات» است. اما طی دهه های اخیر به دلیل استفاده بی رویه از منابع طبیعی، عدم نظارت و توجه به مباحث زیست محیطی و الگوهای صحیح، محیط زیست طبیعی به شدت دچار صدماتی شده است. گزارش پیش رو حاصل ثبت ۴۵ واقعه محیط زیستی ایران است که در هفته اخیر منتشر و به هدف آگاه سازی گردآوری شده است.

به گزارش خبرگزاری هرانا، ارگان خبری مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران، در هفته‌‌ای که گذشت، بیش از ۲۰ متخلف محیط زیستی، از جمله شکارچیان، صیادان و قاچاقچیان چوب، بازداشت یا به مراجع قضایی معرفی شدند. افزون بر این، بر اساس گزارشات منتشر شده، در بیش از ۱۱ شهر چوب قاچاق کشف و ضبط شده است. از سوی دیگر، شاخص کیفی هوا دستکم در ۲۳ شهر ناسالم و خطرناک اعلام شد. از دیگر اخبار مرتبط با محیط زیست میتوان به آتش سوزی منابع طبیعی کشور، بحران خشکسالی، پسماندها و آلاینده‌ها در مناطق مختلف اشاره کرد؛ در گزارش پیش رو به برخی از آنها پرداخته شده است.

آسیب رسانی به جنبه های مختلف محیط زیست در ایران کماکان ادامه دارد. از طرفی شهروندانی وجود دارند که به دلیل عدم آموزش یا نیازهای مالی دست به تخریب و آسیب رسانی به محیط زیست می زنند و از سوی دیگر نهادهای متولی در تلاش هستند تا از حجم این آسیب ها بکاهند، هر چند این تلاش ها قابل تقدیر است اما به نظر نمی آید میزان آن با شرایط محیط زیستی ایران تطبیق داشته باشد.

حیات وحش

حیات‌ وحش به کلیه جانداران از قبیل پستانداران، پرندگان، خزندگان و دوزیستان و تمام گیاهانی گفته می‌شود که به صورت وحشی و طبیعی بدون دخالت یا کمک انسان بر روی کره زمین زندگی کرده و آب و خوراک خود را خود تأمین می‌کند. اما دخالت و تصرف انسان در زیستگاه های طبیعی و مصرف بی‌رویه منابع طبیعی بسیاری از گونه های حیاط وحش را در معرض انقراض قرار داده است.

یک کارشناس شیلات گفت: تغییرات ساختاری در بستر و جریان آب زاینده‌رود، منجر به تغییرات گسترده در بافت زیستی و ترکیب گونه‌های ماهیان این رودخانه شده است به طوری که گونه‌های منحصر به‌ فرد و بومی این منطقه در پی از بین رفتن زیستگاه‌های طبیعی، در آستانه انقراض قرار گرفته‌اند.

معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی اداره‌کل حفاظت محیط زیست مازندران گفت: با پیدا شدن یک لاشه فوک خزری دیگر در ساحل جویبار مجموع تلفات این گونه در سال جاری به ۲۱ قلاده رسیده است.

در هفته گذشته، تشدید بحران کم‌آبی در تالاب‌های بختگان، طشک و کمجان استان فارس به تلفات گسترده جوجه‌های فلامینگو و افزایش نگرانی‌ها درباره آینده این زیست‌بوم انجامید. گزارش‌های میدانی حاکی از آن است که خشک شدن بخش‌های وسیعی از تالاب‌ها، جوجه‌های ناتوان از پرواز را برای دسترسی به معدود آبگیرهای باقی‌مانده ناچار به طی مسیرهای طولانی کرده و بسیاری از آنها را با خطر مرگ مواجه ساخته است. فعالان محیط زیست، این وضعیت را نتیجه سال‌ها سوءمدیریت منابع آبی، سدسازی، برداشت‌های بی‌رویه از رودخانه کر و عدم تأمین حقابه تالاب‌ها دانسته و نسبت به فروپاشی اکولوژیک این زیستگاه و نابودی یکی از مهم‌ترین مراکز زادآوری فلامینگو در کشور هشدار داده‌اند.

همچنین در هفته گذشته، لاشه یک توله پلنگ نر حدود یک‌ساله در منطقه دنای شرقی، در محدوده سد نیروگاه سی‌سخت، کشف شد. به گفته اداره کل حفاظت محیط زیست کهگیلویه و بویراحمد، این توله پلنگ پس از سقوط در کانال آب و گرفتار شدن در دریچه منهول، بر اثر خفگی تلف شده بود. کارشناسان محیط زیست با اشاره به اینکه منطقه دنا از مهم‌ترین زیستگاه‌های پلنگ ایرانی است، این حادثه را نمونه‌ای از مخاطرات سازه‌های انسانی برای حیات‌وحش دانسته و بر ضرورت ایمن‌سازی این تأسیسات تأکید کردند.

بازداشت و محکومیت متخلفان محیط زیستی

همچنین رئیس کل دادگستری خراسان جنوبی گفت: متهم پرونده قاچاق ۲۰ تن چوب در شهرستان سرایان علاوه بر پرداخت جزای نقدی، به احیای ۲۵ هکتار از جنگل‌های منطقه سه‌قلعه محکوم شد.

براساس گزارش‌ها، سالانه تعداد پرشماری از شهروندان بر اثر آلودگی هوا جان خود را از دست می‌دهند. این مشکل علتی جز سو مدیریت و عدم توجه به کنوانسیون‌ها و قراردادهای بین‌المللی در این زمینه ندارد.

طی هفته گذشته، شاخص کیفیت هوا در شماری از شهرهای کشور به سطوح ناسالم، بسیار ناسالم و حتی خطرناک رسید. از جمله، شاخص آلودگی هوا در مشهد به ۱۶۶، شهرستان کهگیلویه به ۱۵۲ و شهرهای شوش، هندیجان و شوشتر به ترتیب به ۱۲۹، ۱۱۳ و ۱۰۲ رسید. همچنین کیفیت هوا در کاشان، شهرکرد، بروجن و لردگان برای گروه‌های حساس ناسالم و در قم برای تمامی گروه‌ها ناسالم اعلام شد.

در همین حال، بر اساس گزارش مرکز ملی تغییر اقلیم و هوا، اصفهان با شاخص ۵۰۰ در میان هشت کلان‌شهر آلوده کشور، شامل تهران، تبریز، کرج، اهواز، شیراز و اراک، بالاترین میزان آلودگی هوا را به خود اختصاص داد. همچنین شهرهای خمینی‌شهر، زرین‌شهر، شاهین‌شهر و مبارکه در وضعیت بسیار خطرناک و قهجاورستان در وضعیت قرمز و ناسالم برای عموم قرار داشتند. در استان مرکزی نیز هوای شازند در وضعیت بنفش و بسیار ناسالم گزارش شد. علاوه بر این، در چهارمحال و بختیاری، شاخص آلودگی هوا در شهرکرد به حدود ۴۰۰ رسید و غلظت ذرات معلق در بروجن نیز در سطوح بسیار بالا ثبت شد که بیانگر شرایط بحرانی کیفیت هوا در این مناطق بود.

آتش سوزی منابع طبیعی

به طور کلی جنگل‌ها در نتیجه عمل کربن گیری مرتباً گاز کربنیک هوا را که در اثر تنفس موجودات زنده و فعل و انفعالات شیمیایی و آلودگی های محیط زیست وارد هوا می‌شود جذب کرده و گاز اکسیژن را پس می‌دهد. از این رو باید مورد توجه ویژه ای قرار گیرند.

طی هفته گذشته، حریق در بخش‌هایی از جنگل‌های زاگرس، منطقه بالاده کازرون، مراتع و ارتفاعات منطقه حفاظت‌شده بدیل و خائیز در شهرستان بهبهان، پناهگاه حیات وحش میانکاله، ارتفاعات کامیاران، بلندی‌های جنگلی «شلم» در پیرامون شهر ایلام و منطقه‌ای در روستای درک‌آباد شهرستان چادگان از جمله مهم‌ترین موارد گزارش‌ شد. همچنین آتش‌سوزی در ارتفاعات کوه روستای سیدصفری سبزپوشان و ارتفاعات باباکوهی شیراز نیز با حضور نیروهای امدادی و منابع طبیعی مهار شد.

در استان فارس، بخشی از آتش‌سوزی گسترده در مناطق بیدزرد، تنگ مهدی و احمدآباد شهرستان خرامه با مشارکت گسترده نیروهای مردمی و دستگاه‌های اجرایی مهار شد. در مشهد نیز وقوع آتش‌سوزی در زمینی بایر واقع در بلوار توس به سوختن حدود ۱۰۰ اصله درخت انجامید. در ایلام نیز پس از وقوع حریق در بلندی‌های جنگلی «شلم»، گروه‌های عملیاتی و نیروهای دستگاه‌های عضو ستاد مدیریت بحران برای مهار آتش به منطقه اعزام شدند.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان فارس نیز از دستگیری و صدور حکم زندان برای دو نفر از عاملان آتش‌سوزی‌های اخیر در مناطق کوهمره سرخی شیراز و جره و بالاده کازرون خبر داد.

همچنین در این هفته در جریان آتش‌سوزی در منطقه حفاظت ‌شده بدیل و ارتفاعات خائیز در شهرستان بهبهان، یک فعال محیط زیست به نام تقی چنگلوایی جان خود را از دست داد و تنی دیگر دچار سوختگی شد.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری لرستان نیز از وقوع ۱۰۶ فقره آتش‌سوزی در جنگل‌ها و مراتع این استان در سال گذشته خبر داد و گفت: آتش در ۱۰۶ نقطه از جنگل‌ها و مراتع لرستان در سال گذشته شعله‌ور شد و در مجموع ۹۸۷ هکتار از عرصه‌های منابع طبیعی را از میان برد.

فقدان مدیریت بارش های حداقلی و بحران آلاینده های محیط زیستی

تداوم خشکسالی، کاهش بارندگی‌های مؤثر و مدیریت ناکارآمد منابع آب طی سال‌های گذشته، بسیاری از استان‌های ایران را با تنش آبی، افت منابع آب زیرزمینی، فرونشست زمین و تشدید آلودگی‌های زیست‌محیطی روبه‌رو کرده است. رویدادهای هفته گذشته نیز نشان می‌دهد این بحران در نقاط مختلف کشور ابعاد گسترده‌تری یافته و پیامدهای آن بیش از پیش منابع طبیعی و سلامت عمومی را تهدید می‌کند.

در هفته گذشته، مسئولان و کارشناسان نسبت به تداوم تنش آبی در استان کهگیلویه و بویراحمد هشدار دادند. با وجود افزایش بارندگی‌ها نسبت به سال گذشته، میزان بارش همچنان کمتر از میانگین بلندمدت است و آثار خشکسالی و تغییرات اقلیمی بر منابع آبی استان ادامه دارد. بر اساس اعلام شرکت آب و فاضلاب، هم‌اکنون ۱۸ شهر و بیش از ۲۵۰ روستای استان با تنش آبی مواجه هستند و ۱۱۸ روستا از طریق تانکر آبرسانی می‌شوند. کارشناسان نیز تأکید کردند که تغییر الگوی بارش، افزایش دما، افت منابع آب زیرزمینی، مدیریت مصرف، اصلاح الگوی کشت و کاهش هدررفت آب را به ضرورتی اجتناب‌ناپذیر برای حفظ امنیت آبی استان تبدیل کرده است.

همچنین یک کارشناس حوزه آب هشدار داد که استان‌های خراسان رضوی، خراسان جنوبی، سمنان، یزد، کرمان، سیستان و بلوچستان، اصفهان، قم و قزوین در آستانه تنش شدید آبی قرار گرفته‌اند. به گفته وی، منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی در کلان‌شهرهای تهران، کرج، اصفهان و مشهد با افت محسوس ذخایر مواجه هستند و استان‌های جنوبی و شرقی، از جمله سیستان و بلوچستان، هرمزگان و بوشهر، بیش از گذشته برای تأمین آب به آب‌شیرین‌کن‌های دریایی وابسته شده‌اند.

کارشناسان همچنین نسبت به تشدید بحران منابع آب زیرزمینی و فرونشست زمین در استان چهارمحال و بختیاری هشدار دادند. بر اساس اعلام شرکت آب منطقه‌ای، کاهش بارش‌های بلندمدت، افزایش دما و برداشت بی‌رویه از منابع آب موجب شده کسری تجمعی مخازن آب زیرزمینی استان به ۶۰۴ میلیون مترمکعب برسد و افت سطح آبخوان‌ها در برخی دشت‌ها، از جمله خانمیرزا، به ۶۷۶ سانتی‌متر افزایش یابد. همچنین ۱۰ آبخوان استان در وضعیت ممنوعه و چهار آبخوان در وضعیت ممنوعه بحرانی قرار دارند و آثار فرونشست در دشت‌های شهرکرد، کیار، شلمزار و گندمان مشاهده شده است. مسئولان، تداوم این روند را تهدیدی برای منابع آب، کشاورزی و حتی سکونت در برخی مناطق استان دانسته و بر ضرورت مدیریت مصرف، کنترل برداشت از آب‌های زیرزمینی و اصلاح الگوی کشت تأکید کردند.

در کنار تشدید بحران منابع آب، آلودگی ناشی از پسماند، فاضلاب و فعالیت‌های صنعتی نیز همچنان از مهم‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی کشور به شمار می‌رود. در هفته گذشته، کارشناسان و مسئولان استان البرز نسبت به تشدید بحران ناشی از شیرابه پسماندها هشدار دادند و آن را تهدیدی جدی برای منابع آب زیرزمینی، محیط زیست و سلامت عمومی دانستند. به گفته مسئولان، دفن غیربهداشتی زباله در مرکز دفن «حلقه‌دره» می‌تواند موجب نفوذ آلاینده‌ها و فلزات سنگین به منابع آب شود. در همین راستا، اداره کل حفاظت محیط زیست البرز بر توقف دفن غیراصولی پسماند، اجرای روش‌های مهندسی در مدیریت محل دفن و ارائه برنامه زمان‌بندی برای ساماندهی مرکز حلقه‌دره تأکید کرد. بر اساس گزارش‌ها، روزانه بیش از یک هزار تن پسماند به این مرکز منتقل می‌شود؛ موضوعی که نگرانی‌ها درباره پیامدهای زیست‌محیطی و بهداشتی آن را افزایش داده است.

در همین راستا، رئیس اداره حقوقی اداره‌کل حفاظت محیط زیست قم از شناسایی و برخورد قضایی با یک متخلف خبر داد که اقدام به تخلیه غیرمجاز فاضلاب در اراضی اطراف قم کرده بود. این فرد به اتهام تهدید علیه بهداشت عمومی به شش ماه حبس محکوم شد.

همچنین سرپرست اداره کل حفاظت محیط زیست خراسان شمالی اعلام کرد که ۳۵ واحد صنعتی بزرگ و حدود ۲۵۰ واحد صنعتی کوچک و متوسط این استان با چالش‌ها و مشکلات زیست‌محیطی مواجه هستند و به‌طور مستمر تحت پایش قرار دارند. به گفته وی، بخشی از این صنایع هنوز به سامانه‌های پایش برخط آلایندگی مجهز نشده‌اند و موظفند نسبت به کنترل آلودگی هوا، جلوگیری از آلودگی منابع آب و خاک و مدیریت اصولی پساب‌های صنعتی اقدام کنند. وی تأکید کرد که رعایت الزامات زیست‌محیطی شرط توسعه پایدار و ادامه فعالیت واحدهای صنعتی است.