خبرگزاری هرانا – از ۱۱ فروردین تا ۱۸ مهر ۱۴۰۵ دست‌کم ۶۳ رویداد مسلحانه در استان‌های سیستان و بلوچستان و کرمان ثبت شده است؛ رویدادهایی که بر اساس گزارش‌های محلی و غیررسمی دست‌کم ۹۴ کشته و ۳۳ زخمی و بر مبنای روایت رسمی ۸۷ کشته و ۱۰ زخمی برجای گذاشته‌اند. تنها در ۱۸ روز نخست مهرماه ۱۸ رویداد ثبت شده؛ رقمی که از شمار حوادث هر یک از ماه‌های کامل پیش از آن بیشتر است. هم‌زمان، شیوه خشونت از تیراندازی‌های هدفمند و حمله به خودروهای گشت، به کمین علیه کاروان‌ها، تله انفجاری، مین، آرپی‌جی و استفاده از تجهیزات سنگین‌تر گسترش یافته است.

به گزارش خبرگزاری هرانا، ارگان خبری مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران، روند رخدادهای شش ماه گذشته نشان می‌دهد که جنوب‌شرق کشور در حال ورود به مرحله‌ای پرتنش‌تر از رویارویی مسلحانه است. این تغییر در شرایطی رخ داده که از اواخر زمستان ۱۴۰۴، جنگ مستقیم میان ایران از یک سو و آمریکا و اسرائیل از سوی دیگر، فضای امنیتی کشور را به‌شدت تحت تأثیر قرار داد. در همان دوره، نگرانی‌های حکومت درباره احتمال فعال‌تر شدن گروه‌های مسلح در مناطق مرزی افزایش یافت؛ اما در حالی که بخش مهمی از توجه عمومی و امنیتی حکومت ایران به تحولات غرب و شمال‌غرب معطوف بود، در جنوب‌شرق الگویی کم‌صداتر اما پیوسته از افزایش حملات، عملیات امنیتی و درگیری‌های مسلحانه شکل گرفت.

تمرکز این خشونت‌ها عمدتاً در سیستان و بلوچستان بوده و تنها دو رویداد در استان کرمان، هر دو در شهرستان فاریاب، ثبت شده است. زاهدان، سراوان، ایرانشهر و راسک به کانون‌های اصلی درگیری تبدیل شده‌اند و هم‌زمان نشانه‌هایی از سازمان‌یافتگی بیشتر بخشی از گروه‌های مسلح بلوچ، از جمله در قالب «جبهه مبارزین مردمی»، دیده می‌شود. با این حال، همه حملات به این گروه یا هر تشکل مشخص دیگری قابل انتساب نیست و در بخش بزرگی از رویدادها عامل یا مسئولیت حمله نامشخص مانده است.

تصویر کلی داده‌ها

شتاب‌گیری درگیری‌ها در شهریور و مهر

افزایش درگیری‌ها بیش از هر چیز در توالی زمانی حوادث دیده می‌شود. پس از چهار رویداد در خرداد، شمار حوادث در مرداد به ۱۰ و در شهریور به ۱۱ مورد رسید. شهریور پرحادثه‌ترین ماه کامل این دوره بود، اما این رکورد تنها در نیمه نخست ماه بعد شکسته شد: از اول تا ۱۸ مهر، ۱۸ رویداد مسلحانه ثبت شد. به بیان دیگر، آهنگ وقوع درگیری‌ها در مهرماه نه فقط از ماه‌های قبلی بیشتر بود، بلکه در فاصله‌ای کوتاه‌تر از یک ماه کامل به سطحی بی‌سابقه در دوره مورد بررسی رسید.

این شتاب‌گیری صرفاً افزایش تعداد رخدادها نیست. تنها در فاصله ۱۳ تا ۱۸ مهر، هفت حمله مسلحانه طی شش روز گزارش شد. در همین مقطع، حملات به واحدهای گشت، مقرهای انتظامی و کاروان‌های چندخودرویی افزایش یافت و در برخی نقاط، قطع برق یا اینترنت پس از درگیری‌ها گزارش شد. مجموعه این نشانه‌ها حکایت از انتقال تدریجی خشونت از حملات پراکنده به رویارویی‌هایی دارد که در برخی موارد از نظر زمانی طولانی‌تر، از نظر تسلیحاتی سنگین‌تر و از نظر جغرافیایی گسترده‌تر شده‌اند.

از ترورهای هدفمند تا کمین و سلاح‌های نیمه‌سنگین

پرتکرارترین الگوی ثبت‌شده در این دوره، حمله به خودروهای گشت و کاروان‌های نظامی با ۱۷ مورد بوده است. پس از آن، ۱۴ مورد تیراندازی هدفمند به افراد ثبت شده؛ حملاتی که در هفت مورد مقابل منزل، محل کار یا در مسیر رفت‌وآمد قربانیان رخ داده است. این الگو به‌ویژه در ماه‌های نخست دوره بیشتر دیده می‌شد، اما در هفته‌های پایانی، نوع تسلیحات و شکل عملیات تغییر کرد.

در ۱۰ مهر، در منطقه رودماهی زاهدان، یک خودروی منتسب به نیروهای فاطمیون با تله انفجاری و سپس تیراندازی هدف قرار گرفت. پنج روز بعد، در حمله به ستاد فرماندهی انتظامی جالق، استفاده از مین، آرپی‌جی و سلاح‌های نیمه‌سنگین گزارش شد. در ۱۷ مهر نیز بمب کنارجاده‌ای در مسیر یک کاروان انتظامی در چشمه‌زیارت زاهدان منفجر شد. در مجموع، دست‌کم هفت رویداد با استفاده از تجهیزاتی مانند پهپاد، توپخانه، آرپی‌جی، خودروهای زرهی یا مواد منفجره همراه بوده است.

از سوی دیگر، نیروهای حکومتی نیز در چند عملیات از پهپاد، توپخانه، خودروهای زرهی و تسلیحات سنگین استفاده کرده‌اند. در عملیات‌های جهادآباد، غریب‌آباد و منزالب، محل‌های درگیری و منازل هدف عملیات تخریب، منفجر یا به آتش کشیده شده‌اند. چنین تغییراتی، به‌ویژه هنگامی که عملیات در محیط‌های مسکونی انجام می‌شود، خطر خسارت به غیرنظامیان و اموال آنان را افزایش می‌دهد و ضرورت ثبت دقیق شیوه عملیات و آثار آن را دوچندان می‌کند.

ظهور پررنگ‌تر گروه های مسلح مخالف

یکی از تغییرات قابل توجه در هفته‌های اخیر، افزایش حضور نام «جبهه مبارزین مردمی» در رویدادهای مسلحانه است. این تشکل که به‌عنوان ائتلافی از چند گروه مسلح بلوچ فعالیت می‌کند، در مجموع با ۱۱ رویداد ثبت‌شده مرتبط بوده است؛ شامل حملاتی که مسئولیت آنها را پذیرفته، حضور در برخی درگیری‌ها و تأیید عضویت شماری از افراد کشته‌شده در عملیات نیروهای حکومتی. از این ۱۱ رویداد، ۱۰ مورد از ۲۱ شهریور به بعد رخ داده است.

با این وجود، انتساب افزایش کلی خشونت‌ها به یک گروه واحد، با داده‌های موجود قابل دفاع نیست. از مجموع ۴۲ رویدادی که با اقدام افراد مسلح آغاز شده‌اند، تنها درباره هفت حمله ادعای مسئولیت مشخص ثبت شده است؛ شش مورد از سوی جبهه مبارزین مردمی و یک مورد از سوی انصارالفرقان. بنابراین بخش بزرگی از حملات همچنان بدون پذیرش مسئولیت یا انتساب قابل اتکا باقی مانده است. این وضعیت ارزیابی ظرفیت واقعی گروه‌ها، زنجیره فرماندهی و میزان هماهنگی عملیاتی میان آنها را دشوار می‌کند.

فاطمیون؛ اختلاف در روایت حضور و تلفات

یکی از حساس‌ترین نقاط اختلاف در داده‌ها، گزارش‌های مربوط به فاطمیون است؛ نیرویی عمدتاً متشکل از شهروندان افغانستانی که در ساختار نیروی قدس سپاه شناخته می‌شود. منابع محلی و گروه‌های مسلح بلوچ در چند رویداد، نیروهای هدف قرارگرفته را از اعضای فاطمیون معرفی کرده‌اند؛ از جمله در رودماهی زاهدان. در مقابل، مقامات و رسانه‌های رسمی ایران در بسیاری از این موارد یا نامی از فاطمیون نبرده‌اند یا روایت دیگری از وابستگی نیروهای حاضر ارائه کرده‌اند.

بر اساس گزارش‌های محلی، دست‌کم ۹ نفر از نیروهای منتسب به فاطمیون در این دوره کشته شده‌اند؛ رقمی که یکی از عوامل اصلی فاصله میان شمار تلفات نیروهای حکومتی و وابسته در روایت‌های رسمی و غیررسمی است. در حمله ۲۰ شهریور به گشت منتسب به فاطمیون در رودماهی چهار کشته و در حمله ۱۰ مهر در همان منطقه پنج کشته گزارش شده است. با توجه به نبود تأیید مستقل و اختلاف در انتساب سازمانی این نیروها، این موارد باید به‌عنوان ادعاهای مستندشده اما مورد اختلاف تلقی شوند، نه واقعیت قطعی درباره نوع استقرار یا مأموریت آنان.

دو روایت متفاوت از تلفات

اختلاف میان روایت‌های رسمی و محلی تنها به تعداد قربانیان محدود نیست؛ در چندین مورد، اختلاف اصلی بر سر این است که فرد کشته‌شده اساساً چه کسی بوده و چه نقشی داشته است. در روایت‌های محلی، از مجموع ۹۴ کشته، ۶۲ نفر از نیروهای حکومتی و نیروهای منتسب به آنها، ۲۵ نفر افراد مسلح و هفت نفر غیرنظامی معرفی شده‌اند. در روایت رسمی، در مقابل، ۴۰ نفر از نیروهای حکومتی و وابسته، ۴۶ فرد مسلح و تنها یک غیرنظامی کشته‌شده اعلام شده‌اند.

این دو مجموعه عدد نباید با یکدیگر جمع شوند؛ آنها دو روایت موازی از همان دوره‌اند. فاصله میان این روایت‌ها به‌ویژه در دو نقطه برجسته است: نخست، ۲۲ نفر اختلاف در شمار کشته‌شدگان نیروهای حکومتی و وابسته؛ و دوم، ۲۱ نفری که مقامات آنان را مسلح یا عامل حمله معرفی کرده‌اند اما هویت یا کشته‌شدن آنان از سوی منابع محلی یا گروه‌های مرتبط تأیید نشده است. افزون بر این، منابع محلی دست‌کم پنج نفر از افرادی را که در روایت رسمی «مسلح» یا «عامل حمله» معرفی شده‌اند، شهروند غیرنظامی دانسته‌اند.

در هشت رویداد، اختلاف مشخص درباره هویت یا وابستگی قربانیان ثبت شده است. همچنین در ۱۱ رویداد گزارش‌هایی از وقوع تلفات وجود دارد اما تعداد دقیق کشته‌ها یا زخمی‌ها روشن نیست. بنابراین هر عدد کلی درباره تلفات باید حداقلِ قابل استخراج از گزارش‌های موجود تلقی شود، نه شمار قطعی تمام قربانیان.

غیرنظامیان در میان دو سوی درگیری

کشته‌شدن و زخمی‌شدن غیرنظامیان یکی از جدی‌ترین ابعاد تحولات اخیر است. در ۲ مهر، در ادامه درگیری‌های جهادآباد سراوان، یک کودک ۹ ساله به نام محمدامین دهقان و پدرش در خودروی حامل آب هدف تیراندازی قرار گرفتند؛ کودک چند روز بعد جان باخت. در ۱۷ مهر نیز در چشمه‌زیارت زاهدان، یک شهروند رهگذر به نام عبدالله قنبرزهی با شلیک نیروهای حاضر در صحنه کشته شد؛ در حالی که رسانه‌های حکومتی درباره نقش او روایت متفاوتی منتشر کردند.

موارد دیگری نیز وجود دارد که در آنها خانواده‌ها یا منابع محلی، روایت رسمی درباره «مسلح» بودن کشته‌شدگان را رد کرده‌اند؛ از جمله دو شهروند کشته‌شده در راسک در دوم اردیبهشت و دو نفر در روستای کهنوک تفتان. این اختلاف‌ها اهمیت انتشار اطلاعات قابل راستی‌آزمایی درباره هویت قربانیان، وضعیت مسلح یا غیرمسلح بودن آنان، شرایط دقیق استفاده از نیروی مرگبار و نتایج تحقیقات پس از واقعه را برجسته می‌کند.

همچنین دو مورد ربایش نیروهای حکومتی در این دوره ثبت شده که به کشته‌شدن سه نفر انجامیده است. از سوی دیگر، تأخیر در تحویل پیکر برخی کشته‌شدگان نیز گزارش شده؛ از جمله تحویل پیکرهای عملیات برنجینان پس از ۳۰ تا ۴۸ روز. در مورد ابوذر حملی، از کشته‌شدگان درگیری بیدلد، منابع محلی مدعی شده‌اند برای تحویل پیکر او مبلغ ۱۰ میلیارد تومان مطالبه شده است. این ادعاها نیازمند تحقیق مستقل و پاسخ‌گویی شفاف مقام‌های مسئول است.

جغرافیای خشونت؛ تمرکز در مناطق کم‌برخوردار

از ۶۱ رویدادی که محل وقوع آنها مشخص است، ۳۷ مورد در چهار شهرستان زاهدان، سراوان، ایرانشهر و راسک رخ داده‌اند: زاهدان با ۱۱ رویداد در صدر قرار دارد و سراوان و ایرانشهر هر کدام ۹ و راسک هشت رویداد داشته‌اند. در استان کرمان نیز هر دو رویداد ثبت‌شده در شهرستان فاریاب رخ داده است. این تمرکز نشان می‌دهد که بخش عمده خشونت در یک کمربند جغرافیایی مشخص و در مناطقی رخ می‌دهد که سال‌ها با مشکلات عمیق توسعه‌ای، اشتغال، زیرساخت و دسترسی به خدمات عمومی روبه‌رو بوده‌اند.

این زمینه اقتصادی و اجتماعی برای فهم تحولات امنیتی منطقه اهمیت دارد. گزارش ۲۰۲۵ گروه بین‌المللی بحران، با استناد به داده‌های رسمی ایران، سیستان و بلوچستان را در پایین‌ترین رده‌های شاخص‌های توسعه کشور قرار می‌دهد و اشاره می‌کند که ۱۲ شهرستان از ۲۶ شهرستان استان در میان ۲۰ شهرستان فقیر کشور قرار دارند. همان گزارش نرخ بیکاری استان در سال ۱۴۰۲ را ۱۲.۴ درصد، در برابر میانگین کشوری ۸.۱ درصد، ذکر می‌کند. برنامه توسعه سازمان ملل متحد نیز در سال ۲۰۲۵ بر فشار شدید کم‌آبی، خشکسالی طولانی و اثر آن بر معیشت و تاب‌آوری جوامع محلی در بخش‌هایی از استان تأکید کرده است.

محرومیت اقتصادی به خودی خود توضیح‌دهنده خشونت مسلحانه نیست و نمی‌توان از هم‌زمانی این دو، رابطه علت و معلولی قطعی استخراج کرد. با این حال، بی‌توجهی به شکاف‌های توسعه‌ای و نگاه صرفاً امنیتی به منطقه می‌تواند زمینه بی‌اعتمادی، آسیب‌پذیری اجتماعی و چرخه‌های خشونت را تشدید کند. در منطقه‌ای که هم‌زمان با تنش‌های امنیتی با بیکاری، کمبود زیرساخت و فشارهای محیط‌زیستی روبه‌رو است، افزایش عملیات مسلحانه پیامدهایی فراتر از تلفات مستقیم دارد: محدودیت تردد، اختلال ارتباطات، آسیب به اموال، تشدید حضور نظامی و افزایش خطر برای جوامع محلی.

بازداشت‌ها و ضرورت پاسخ‌گویی

دست‌کم ۱۹ مورد بازداشت مرتبط با رویدادهای این دوره به‌طور مشخص ثبت شده است؛ ۱۶ مورد بر اساس اظهارات منابع رسمی و سه مورد بر پایه گزارش‌های محلی. این رقم شامل ادعای تجمیعی خبرگزاری فارس در ۲۶ فروردین درباره بازداشت ۵۵ نفر نمی‌شود، زیرا محل، زمان دقیق و جزئیات این بازداشت‌ها مشخص نشده و احتمال هم‌پوشانی با موارد دیگر وجود دارد.

در فضایی که روایت‌های طرفین درباره شمار تلفات و حتی هویت کشته‌شدگان تا این اندازه متفاوت است، پاسخ‌گویی تنها با اعلام ارقام کلی حاصل نمی‌شود. انتشار اسامی و وضعیت بازداشت‌شدگان، اطلاع‌رسانی درباره محل نگهداری و اتهامات، دسترسی خانواده‌ها به اطلاعات، تحقیق مستقل درباره موارد مرگ و جراحت، تعیین شرایط استفاده از نیروی مرگبار و بررسی ادعاهای مربوط به تخریب منازل و تأخیر یا شرط‌گذاری برای تحویل پیکرها، حداقل اقداماتی است که می‌تواند به روشن شدن واقعیت کمک کند.

جنوب‌شرق نیازمند توجهی فراتر از رویکرد امنیتی

درگیری‌های شش ماه گذشته نشان می‌دهد که جنوب‌شرق ایران دیگر نمی‌تواند به‌عنوان مجموعه‌ای از حوادث پراکنده و منفصل دیده شود. افزایش شمار رویدادها، تمرکز آنها در چند شهرستان، ورود تسلیحات سنگین‌تر به برخی رویارویی‌ها، حضور پررنگ‌تر یک ائتلاف مسلح و اختلاف رو به گسترش میان روایت رسمی و محلی درباره قربانیان، در کنار هم از یک روند تشدیدشونده حکایت دارند.

این روند در یکی از کم‌برخوردارترین مناطق ایران در حال شکل‌گیری است؛ منطقه‌ای که سال‌ها با شکاف توسعه‌ای، بیکاری، کمبود زیرساخت، بحران آب و احساس محرومیت مواجه بوده است. تبدیل چنین فضایی به میدان رویارویی فزاینده مسلحانه، خطر آن را دارد که هزینه اصلی را بار دیگر شهروندان محلی بپردازند؛ چه با از دست دادن جان، چه با آسیب به خانه و معیشت، چه با بازداشت و محدودیت‌های امنیتی و چه با تشدید بی‌اعتمادی میان جامعه و نهادهای حاکمیتی.

کاهش این خطر مستلزم بیش از افزایش حضور امنیتی است. مستندسازی مستقل و شفاف، حفاظت مؤثر از غیرنظامیان، تحقیق درباره موارد مشکوک سلب حیات، پاسخ‌گویی درباره عملیات در مناطق مسکونی، تضمین حقوق بازداشت‌شدگان و در کنار آن توجه جدی به محرومیت‌های ساختاری منطقه، بخشی از اقداماتی است که می‌تواند از عمیق‌تر شدن چرخه خشونت جلوگیری کند. روند ثبت‌شده تا ۱۸ مهر نشان می‌دهد که بدون چنین رویکردی، احتمال تداوم و تشدید تنش‌ها در جنوب‌شرق کشور جدی است.

جدول تفصیلی رویدادها:

جدول زیر جزئیات ۶۳ رویداد مسلحانه ثبت‌شده از ۱۱ فروردین تا ۱۸ مهرماه ۱۴۰۵ را به تفکیک تاریخ، محل وقوع، نوع درگیری، شمار تلفات، هویت و وابستگی افراد و منابع گزارش‌ها نشان می‌دهد. این اطلاعات بر اساس گزارش‌های منتشرشده از سوی منابع محلی و اظهارات مقامات رسمی گردآوری شده و موارد دارای اختلاف یا فاقد تأیید مستقل نیز در جدول مشخص شده‌اند.

یادداشت روش‌شناسی: اعداد مربوط به تلفات، هویت قربانیان و انتساب برخی نیروها بر پایه تطبیق گزارش‌های رسمی، منابع محلی و اعلام‌های گروه‌های درگیر تا ۱۸ مهر ۱۴۰۵ تنظیم شده‌اند. موارد فاقد تأیید مستقل یا دارای روایت متعارض در متن با همان قید منعکس شده‌اند.