خبرگزاری هرانا – حق بر محیط زیست و مبانی فلسفی آن، از قواعد حقوق بشر و حقوق طبیعی نشأت گرفته شده است. ابتدایی ترین حق طبیعی انسان در این کره خاکی، «حق حیات» است. اما طی دهه‌های اخیر به دلیل استفاده بی‌رویه از منابع طبیعی، عدم نظارت و توجه به مباحث زیست محیطی و الگوهای صحیح، محیط زیست طبیعی به‌شدت آسیب دیده است. گزارش پیش رو حاصل ثبت ۶۸ واقعه محیط زیستی ایران است که در هفته اخیر منتشر و به هدف آگاه‌سازی گردآوری شده است.

به گزارش خبرگزاری هرانا، ارگان خبری مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران، در هفته‌‌ای که گذشت سه فوک جدید در سواحل بابلسر و فریدونکنار تلف شدند. همچنین، بیش از ۲۷ شکارچی غیرمجاز و قاچاقچی چوب بازداشت و به مراجع قضایی معرفی شدند. افزون بر این، بر اساس گزارشات منتشر شده، بیش از ۶۰ هکتار از منابع طبیعی دچار آتش سوزی شد. از سوی دیگر، شاخص کیفی هوا دستکم در ۳۴ شهر ناسالم و خطرناک اعلام شد. از دیگر اخبار مرتبط با محیط زیست میتوان به بحران خشکسالی، پسماندها و آلاینده‌ها در مناطق مختلف اشاره کرد؛ در گزارش پیش رو به برخی از آنها پرداخته شده است.

آسیب رسانی به جنبه های مختلف محیط زیست در ایران کماکان ادامه دارد. از طرفی شهروندانی وجود دارند که به دلیل عدم آموزش یا نیازهای مالی دست به تخریب و آسیب رسانی به محیط زیست می زنند و از سوی دیگر نهادهای متولی در تلاش هستند تا از حجم این آسیب ها بکاهند، هر چند این تلاش ها قابل تقدیر است اما به نظر نمی آید میزان آن با شرایط محیط زیستی ایران تطبیق داشته باشد.

حیات وحش

حیات‌ وحش به کلیه جانداران از قبیل پستانداران، پرندگان، خزندگان و دوزیستان و تمام گیاهانی گفته می‌شود که به صورت وحشی و طبیعی بدون دخالت یا کمک انسان بر روی کره زمین زندگی کرده و آب و خوراک خود را خود تأمین می‌کند. اما دخالت و تصرف انسان در زیستگاه های طبیعی و مصرف بی‌رویه منابع طبیعی بسیاری از گونه های حیات وحش را در معرض انقراض قرار داده است.

در هفته‌ای که گذشت، معاون محیط زیست طبیعی مازندران با اشاره به مشاهده سه لاشه‌ فوک جدید در سواحل بابلسر و فریدونکنار اظهار داشت که مجموع تلفات فوک‌ها در سواحل این استان از ابتدای سال جاری تا کنون به ۲۰ قلاده رسیده است.

افزون بر این، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان بوشهر با اشاره به خسارات وارده به حیات وحش جزیره خارگ اظهار کرد: در جریان حملات اخیر، ۲۵ رأس آهو در جزیره خارگ تلف شدند که این موضوع از سوی کارشناسان محیط زیست استان مورد بررسی و مستندسازی قرار گرفته است.

بازداشت و محکومیت متخلفان محیط زیستی

یکی از موضوعات مورد بحث محیط زیست مسئله حمایت از منابع طبیعی بوده و از سوی دیگر، حفاظت از جنگل‌ها، حیات وحش و جلوگیری از قاچاق چوب، شکار و صید بی‌رویه به عنوان بخشی از مقوله حفاظت از منابع طبیعی و در نهایت حفظ محیط زیست تلقی می‌شود. بسیاری از حیوانات، به دلیل شکار غیرقانونی در معرض خطر قرار دارند.

در گزارش‌های این هفته، با تلاش محیط بانان و جنگل بانان، بیش از ۱۷ شکارچی و صیاد غیرمجاز و متخلف محیط زیستی در شهرستان‌های علی آباد کتول، اراک، قیروکارزین، گچساران، کنگاور، سقز، بندرعباس، شمیرانات، ملایر و گرمسار بازداشت و به مراجع قضایی معرفی شدند. از سوی دیگر، دستکم ۲۰ تن چوب قاچاق در شهرهای پیرانشهر، بویراحمد، قائمشهر، ارومیه، و نور ضبط و در این راستا ۱۰ قاچاقچی چوب بازداشت شدند.

در هفته گذشته،رئیس اداره حفاظت محیط زیست سقز از کشف و ضبط ۱۵ قطعه کبک زنده و ۱۵ قفس چوبی در بازرسی از یک منزل مسکونی در این شهرستان خبر داد. به گفته وی، یک متهم پس از تشکیل پرونده به مراجع قضایی معرفی شد.

 به گزارش ایرنا، در راستای حفاظت از عرصه‌های جنگلی و مقابله با بهره‌برداری غیرمجاز از منابع طبیعی، مقادیری چوب‌آلات قاچاق از گونه توسکا در جنگل طرح ایزدشهر توسط سرجنگلبان و نیرو‌های حفاظتی رستمرود کشف و ضبط شد. پرونده دو متهم دستگیرشده برای سیر مراحل قانونی به مرجع قضائی ارجاع داده شد.

علاوه بر این، رئیس اداره حفاظت محیط زیست شهرستان ملایر گفت: لاشه دو رأس قوچ وحشی از خودروی شکارچی منطقه لشگردر کشف و ضبط و متخلف پس از تشکیل پرونده به مراجع قضائی معرفی شد.

همچنین، سرپرست اداره حفاظت محیط زیست شهرستان شمیرانات از دستگیری یک شکارچی غیرمجاز در منطقه حفاظت شده البرز مرکزی پیش از هرگونه اقدام به شکار خبر داد و گفت: در بازرسی از متخلف، یک قبضه سلاح شکاری و تعدادی فشنگ کشف و ضبط شد.

در خبری دیگر، فرمانده هنگ مرزی ارومیه از توقیف یک تن الوار قاچاق به ارزش یک میلیارد ریال در حوزه استحفاظی این شهرستان خبر داد. وی در ادامه افزود: در این عملیات، خودروی حامل بار قاچاق توقیف و یک نفر متهم نیز دستگیر شد.

در خبری دیگر، فرمانده انتظامی شهرستان قیروکارزین گفت: در پی دریافت خبری مبنی بر نگهداری ۲ راس بز کوهی وحشی در یک گله دانی در منطقه خوشاب این شهرستان، موضوع در دستور کار ماموران قرار گرفت.

سرهنگ امید آسا افزود: ماموران پلیس پس از هماهنگی قضایی و با همکاری اداره محیط زیست به آن محل اعزام و در بازرسی از آن مکان ۲ راس بز کوهی وحشی را کشف کردند. در این خصوص یک نفر متخلف دستگیر شد.

همچنین، فرمانده یگان حفاظت محیط زیست هرمزگان گفت: دو متخلف شکار و صید در شهرستان بندرعباس دستگیر و سه قبضه سلاح از متهمان ضبط شد. به گفته وی، پرونده این افراد تشکیل شده و در حال طی مراحل قانونی و رسیدگی در مراجع ذی‌صلاح است.

از سوی دیگر، فرمانده یگان حفاظت منابع طبیعی و آبخیزداری کهگیلویه و بویراحمد اعلام کرد که طی عملیات‌هایی یک دستگاه وانت‌بار حامل ۲ هزار کیلوگرم چوب قاچاق، یک دستگاه خودروی پژو حامل ۵۰۰ کیلوگرم هیزم قاچاق، یک دستگاه خودروی سواری حامل ۲۴۰ کیلوگرم زغال و یک دستگاه وانت پراید حامل ۴۰۰ کیلوگرم چوب بلوط توقیف شد.

وی با بیان اینکه مجموع محموله‌های کشف‌شده ۳ هزار و ۱۴۰ کیلوگرم بوده است، تصریح کرد: برای متخلفان پرونده قضایی تشکیل و جهت سیر مراحل قانونی به مراجع ذی‌صلاح ارجاع شده است.

همچنین به گزارش ایرنا، یک گروه شکارچی متخلف که در مناطق تحت مدیریت شهرستان کنگاور اقدام به شکار و زنده‌گیری پرندگان وحشی می‌کردند توسط یگان حفاظت محیط زیست این شهرستان شناسایی و دستگیر شدند.

بر اساس این گزارش، این سه شکارچی با تشکیل پرونده جهت سیر مراحل قانونی، به مراجع قضایی ارجاع شدند.

از سوی دیگر، رئیس اداره حفاظت محیط زیست پیرانشهر از کشف و ضبط حدود ۴ تن چوب جنگلی و تشکیل پرونده قضایی برای متخلف در این شهرستان خبر داد. به گفته وی، برای متخلف پرونده قضایی تشکیل و جهت سیر مراحل قانونی به مراجع ذی‌صلاح ارجاع شده است.

علاوه بر این، رئیس اداره حفاظت محیط زیست شهرستان اراک، از کشف و ضبط ۲۸ قطعه جوجه پرنده طرقه از شکارچیان متخلف در این شهرستان خبر داد.

حق تنفس و هوای پاک

براساس گزارش‌ها، سالانه تعداد پرشماری از شهروندان بر اثر آلودگی هوا جان خود را از دست می‌دهند. این مشکل علتی جز سو مدیریت و عدم توجه به کنوانسیون‌ها و قراردادهای بین‌المللی در این زمینه ندارد.

طی هفته ای که گذشت شاخص کیفی هوا در شهرهای، چوار ۱۹۷، گرمسار ۱۲۰، قزوین ۱۱۹، همدان ۱۲۰، یزد ۲۳۵، طبس ۱۸۸، تبریز ۱۵۹، آبادان ۲۰۰، مشهد ۱۸۸، کرج ۱۴۵، خمینی شهر ۱۳۱، کرمان ۳۴۴، کرمانشاه ۱۸۶، تهران ۲۱۳، خرمشهر ۱۲۱، ماهشهر ۱۱۹، آغاجاری ۱۵۰، رامهرمز ۱۴۷، اصفهان ۲۳۱، دزفول ۱۸۴، اهواز ۱۹۶، هویزه ۲۵۰، هیرمند ۴۰۰، بافق ۱۸۹، بهاباد ۱۶۹، بهبهان ۱۵۸، امیدیه ۱۵۸، بندرعباس ۲۱۳، زاهدان ۳۶۵، زهک ۳۸۸، برازجان ۲۰۰، بوشهر ۱۸۸، بوتیا ۵۰۰ و فهرج ۵۰۰، ناسالم برای گروه‌های حساس، ناسالم برای تمام گروه‌ها، بسیار ناسالم و یا خطرناک اعلام شد.

به گزارش ایرنا، از ابتدای سال جاری تاکنون هوای تهران ۶۴ روز در وضعیت قابل قبول، ۱۲ روز در وضعیت پاک و ۲ روز در وضعیت ناسالم قرار داشته است که در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته هوای ناسالم ۱۳ روز کاهش و تعداد روزهای قابل قبول ۷ روز افزایش داشته است.

شاخص کیفی هوا از صفر تا ۵۰ هوای پاک، ۵۱ تا ۱۰۰ هوای سالم، ۱۰۱ تا ۱۵۰ ناسالم برای گروه‌های حساس، ۱۵۱ تا ۲۰۰ ناسالم برای عموم، ۲۰۱ تا ۳۰۰ بسیار ناسالم و ۳۰۱ تا ۵۰۰ خطرناک است.

شاخص کیفی هوا ( Air Quality Index ) معیاری است که غلظت ترکیبات مختلف آلاینده موجود در هوا نظیر مونوکسید کربن، دی اکسید گوگرد، ترکیبات نیتروژن دار، اوزون و ذرات معلق ( ذرات کوچک‌تر از ۱۰ میکرومتر و ذرات کوچک‌تر از ۲.۵ میکرومتر) را که دارای حدود مجاز متفاوت با واحدهای مختلف است به یک عدد بدون واحد تبدیل می‌کند و وضعیت آلودگی هوا را نمایش می‌دهد.

فقدان مدیریت بارش های حداقلی؛ خشکسالی و از بین رفتن منابع آبی

خشک‌سالی می‌تواند باعث عدم توازن در میزان آب و در نتیجه آن کمبود آب، نابودی گیاهان، کاهش عمق آب‌های سطحی و خاک مرطوب شود. این اتفاق زمانی رخ می‌دهد که تبخیر سطحی و تبخیر آب از گیاهان از حد معمول در مدت معین بیشتر شود. عدم مدیریت صحیح منابع آبی در کشور، اثرات جبران ناپذیر این مهم را عمیقتر میکند.

در هفته ای که گذشت، مدیرکل منابع طبیعی استان اصفهان با اشاره به گسترش یک میلیون هکتاری وسعت مناطق بیابانی در این استان طی دهه اخیر،گفت:تاکنون ۱۴ کانون داخلی فرسایش بادی و تولید گردوغبار شناسایی شده است.

به گفته وی، متأسفانه ۳۰٪ مساحت استان، یعنی حدود ۳.۲ میلیون هکتار، عرصه بیابانی است؛ رقمی که در سطح کشور ۲۰٪ و در جهان حدود ۱۰٪ است.

همچنین به گزارش مهر، چالش آب دیگر یک هشدار برای آینده نیست؛ واقعیتی است که اکنون در قلب پایتخت جریان دارد، در شرایطی که آخرین آمارها از خالی بودن حدود ۸۲ تا ۸۶ درصد ظرفیت سدهای تأمین‌کننده آب تهران حکایت دارد، کارشناسان معتقدند ادامه روند فعلی مصرف می‌تواند تابستان‌های پیش‌رو را به یکی از دشوارترین دوره‌های تأمین آب در تاریخ پایتخت تبدیل کند.

بررسی آمارهای منتشرشده از سوی شرکت آب و فاضلاب استان تهران نشان می‌دهد که تا اردیبهشت و خرداد ۱۴۰۵، حجم آب ذخیره‌شده در سدهای پنج‌گانه تهران به حدود ۳۴۵ میلیون مترمکعب رسیده است؛ رقمی که تنها معادل ۱۸ درصد ظرفیت مخازن محسوب می‌شود و نسبت به میانگین بلندمدت بیش از ۳۶۰ میلیون مترمکعب کسری دارد. به بیان دیگر، بیش از چهار پنجم ظرفیت ذخیره‌سازی آب پایتخت خالی مانده است.

از سوی دیگر، مدیر مطالعات تالاب صالحیه با اشاره به شرایط این تالاب گفت: تالاب صالحیه که زمانی یکی از اکوسیستم‌های ارزشمند منطقه محسوب می‌شد، امروز به یکی از چالش‌های مهم زیست‌محیطی استان‌های البرز و قزوین تبدیل شده است.

وی کاهش حقابه تالاب، سدسازی در مسیر رودخانه‌های ورودی، افت سطح آب‌های زیرزمینی، چرای بی‌رویه دام، آلودگی‌های محیطی و کاهش پوشش گیاهی را از دیگر عوامل مؤثر در تخریب این تالاب برشمرد و گفت: خشک شدن صالحیه نتیجه سال‌ها مداخله انسانی در اکوسیستم منطقه بوده است.

همچنین به گزارش ایرنا، استان‌های آذربایجان شرقی، خراسان شمالی، گلستان، خراسان رضوی، خوزستان، سیستان وبلوچستان، اردبیل، همدان، فارس، البرز، لرستان و مازندران در وضعیت نرمال یا بارش متوسط قرار دارند و استان‌های چهارمحال وبختیاری، اصفهان، کهگیلویه و بویراحمد، یزد، گیلان، قزوین، مرکزی، سمنان، قم و تهران در وضعیت خشکسالی قرار دارند. استان‌های تهران، قم، سمنان و مرکزی با حدود ۳۰ درصد کاهش بارش، بدترین وضعیت خشکسالی نسبت به سایر استان‌ها دارند.

همچنین به گزارش ایلنا، ۸۰٪ از مساحت چهارمحال و بختیاری درگیر خشکسالی «شدید» و «بسیار شدید» است. این استان در وضعیت بحرانی بی آبی قرار دارد و کاهش چشمگیر ورودی آب به تونل‌های کوهرنگ و سد زاینده‌رود و همچنین افت شدید سطح آب‌های زیرزمینی در دشت‌های مختلف استان نشانه‌های این بحران است.

تالاب‌های گندمان، چغاخور و سولگان، که همه‌ساله پناهگاهی برای پرندگان و آبزیان هستند، در سال جاری با پدیده خشکسالی و کم‌آبی مواجه شده‌اند و هم اکنون در وضعیت مطلوبی قرار ندارند.

به گزارش ایرنا، دهه‌ها برداشت بی‌حساب از منابع زیرزمینی، توسعه کشاورزی بدون توجه به ظرفیت اکولوژیک سرزمین، سدسازی‌های گسترده و مدیریت غیرعلمی منابع آبی، بسیاری از دشت‌های ایران را به مرز فروپاشی رسانده است. خشک شدن دریاچه ارومیه، تالاب هورالعظیم، گاوخونی، بختگان و ده‌ها تالاب دیگر تنها بخشی از نتایج این سیاست‌هاست. امروز مسئله فقط کمبود آب نیست؛ مسئله از دست رفتن امنیت زیستی و حتی امنیت اجتماعی در بخش‌های وسیعی از کشور است.

همچنین به گزارش ایرنا، خشکی بستر زاینده‌رود، کاهش پوشش گیاهی، بیابان‌زایی و وضعیت بحرانی گاوخونی موجب شده اصفهان در سال‌های اخیر با افزایش روزهای غبارآلود مواجه شود.

کارشناسان معتقدند در صورت تداوم خشکی تالاب، بخش‌های وسیعی از شرق اصفهان می‌تواند به منشأ تولید ریزگرد تبدیل شود؛ موضوعی که سلامت شهروندان، کشاورزی و حتی صنعت گردشگری استان را تحت تأثیر قرار خواهد داد.

بحران فرونشست زمین در ایران 

یکی از مسائلی که در اثر برداشت بی‌رویهٔ آب زیرزمینی رخ می‌دهد، فرونشست زمین است. امری که به گفته برخی از کارشناسان، عدم مدیریت آب های سطحی موجود توسط مسئولان متولی و نهایتا اقدام به برداشت بیش از حد از آب‌های زیرزمینی، رشد به سزایی به آن می بخشد. نشست زمین باعث ایجاد شکاف‌های عمیق در سطح زمین، کج شدن لوله‌های چاه، خرابی ساختمان‌ها و نهایتا ایجاد تلفات جبران ناپذیر برای انسان ها و دیگر موجودات زنده می شود.

در هفته ای که گذشت، رئیس مؤسسه تحقیقات زیست‌محیطی آب و خاک با ابراز نگرانی نسبت به وضعیت منابع آب زیرزمینی استان البرز گفت: بررسی‌ها نشان می‌دهد سطح آب زیرزمینی در برخی مناطق استان طی سه دهه گذشته افت قابل توجهی داشته و تداوم این روند می‌تواند خطر فرونشست زمین و خسارت‌های جبران‌ناپذیر به منابع طبیعی و زیرساخت‌ها را به همراه داشته باشد.

از سوی دیگر، دکتر مهدی زارع، استاد پژوهشکده بین‌المللی زلزله‌شناسی، با بررسی ارتباط میان تخلیه منابع آب و تغییرات تنش در گسل‌های شرق تهران، نسبت به تداوم روند کنونی تا سال ۱۴۱۰ هشدار داد.

به گفته وی، یکی از پیامدهای مستقیم این وضعیت، تشدید فرونشست زمین است: «این تخلیه سریع بار همان چیزی است که باعث توسعه فرونشست گسترده زمین با نرخ ۲۰ تا ۲۵ سانتی‌متر در سال می‌شود. برخلاف آب‌های سطحی که در بازه‌های زمانی کوتاه نوسان دارند، افت آب‌های زیرزمینی روندی پیوسته و انباشتی است.

همچنین، استاندار قم، گردوغبار، آلودگی و فرونشست زمین را سه چالش اصلی محیط زیست استان برشمرد و بر ارائه راهکارهای علمی برای رفع این مشکلات تأکید کرد.

به گزارش ایرنا، بر اساس مطالعات انجام شده، نرخ فرونشست در برخی دشت‌های استان اصفهان بین ۵ تا ۱۸ سانتی‌متر در سال گزارش شده است. این پدیده نتیجه افت شدید سطح آب‌های زیرزمینی و کاهش تغذیه آبخوان‌ها در اثر خشکی زاینده‌رود است.

فرونشست علاوه بر تهدید زیرساخت‌های شهری، آثار تاریخی، خطوط انتقال انرژی، جاده‌ها و ساختمان‌های مسکونی، امنیت بلندمدت سکونت در برخی مناطق را نیز با چالش مواجه کرده است.

آتش سوزی

به طور کلی جنگل‌ها در نتیجه عمل کربن گیری مرتباً گاز کربنیک هوا را که در اثر تنفس موجودات زنده و فعل و انفعالات شیمیایی و آلودگی های محیط زیست وارد هوا می‌شود جذب کرده و گاز اکسیژن را پس می‌دهد. از این رو باید مورد توجه ویژه ای قرار گیرند.

در هفته‌ای که گذشت، سرپرست مدیریت جهاد کشاورزی گیلانغرب از وقوع آتش‌سوزی در مزارع گندم روستای شیخ‌سرخ‌الدین سفلی خبر داد و گفت: این حادثه به ۱۸ هکتار از اراضی گندم خسارت وارد کرد.

به گفته وی، برآوردهای اولیه نشان می‌دهد در این حادثه نزدیک به ۲۰ هکتار از عرصه‌های پسچر نیز در آتش سوخته است.

علاوه بر این، معاون برنامه‌ریزی و عمرانی فرمانداری شهربابک، در این خصوص گفت: متأسفانه بر اثر بی‌احتیاطی افراد سهل‌انگار، حدود دو هکتار از باغات روستای کهنوج پاقلعه و نزدیک به ۲۰ هکتار از مراتع روستای ریسه در آتش سوخت.

همچنین، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان قزوین از مهار به‌موقع آتش‌سوزی در حاشیه منطقه حفاظت‌شده باشگل خبر داد و گفت: اقدام سریع یگان حفاظت محیط زیست از گسترش آتش به اراضی حساس منطقه جلوگیری کرد.

در خبری دیگر، مدیر کل حفاظت محیط زیست کهگیلویه و بویراحمد گفت:با تلاش محیط‌بانان، کارشناسان و همراهی جوامع محلی آتش‌سوزی در ارتفاعات مشرف بر روستای «آبزار» در منطقه حفاظت شده دنا مهار شد. وی ابراز داشت: این آتش‌سوزی به گونه‌های مرتعی و بخشی از درختان و درختچه‌های منطقه آسیب زده است.

بحران آلاینده های محیط زیستی

در هفته‌ای که گذشت، رماندار شهرستان ویژه مراغه گفت: برخی بیمارستان‌ها و مراکز بهداشتی و درمانی به قوانین و ضوابط دفع زباله‌های عفونی به خوبی عمل نمی‌کنند و رهاسازی غیر اصولی زباله‌های بیمارستانی در زباله گاه شهر نگران کننده است.

همچنین، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان اردبیل گفت: این اداره کل تمام اقدامات لازم را در خصوص آلودگی رودخانه قره‌سو انجام داده و پرونده این رودخانه در مراجع قضایی در دست بررسی است.

وی اضافه کرد: رودخانه قره‌سو در محدوده روستای نوجه ده در سال‌های اخیر به دلیل تخلیه پساب آلوده واحد‌های صنعتی، تصفیه‌خانه شهرک صنعتی شماره ۲ و تصفیه‌خانه فاضلاب شهری اردبیل موضوع شکایت مردم مبنی بر آلودگی و سیاه شدن آب این رودخانه و بوی نامطبوع بود به طوری که بیش از پنج هزار نفر از اهالی منطقه با امضای طوماری از مسئولان خواستند به این موضوع رسیدگی و مشکل را حل کنند.

افزون بر این، مدیرکل حفاظت محیط زیست کهگیلویه و بویراحمد درباره وضعیت سایت‌های دفن زباله استان گفت: به طور کلی وضعیت این سایت‌ها مطلوب نیست و مشکلاتی همچون نبود تجهیزات بازیافت، دفن غیربهداشتی، آتش‌سوزی زباله‌ها، محصور نبودن سایت‌ها و نبود سیستم جمع‌آوری شیرابه در بسیاری از آنها مشاهده می‌شود که می‌تواند منجر به آلودگی خاک و منابع آبی شود.