خبرگزاری هرانا – حق بر محیط زیست و مبانی فلسفی آن، از قواعد حقوق بشر و حقوق طبیعی نشأت گرفته شده است. ابتدایی ترین حق طبیعی انسان در این کره خاکی، «حق حیات» است. اما طی دهههای اخیر به دلیل استفاده بیرویه از منابع طبیعی، عدم نظارت و توجه به مباحث زیست محیطی و الگوهای صحیح، محیط زیست طبیعی بهشدت آسیب دیده است. گزارش پیش رو حاصل ثبت ۷۰ واقعه محیط زیستی ایران است که در هفته اخیر منتشر و به هدف آگاهسازی گردآوری شده است.
به گزارش خبرگزاری هرانا، ارگان خبری مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران، در هفتهای که گذشت، بیش از ۲۹ شکارچی غیرمجاز و قاچاقچی چوب بازداشت و به مراجع قضایی معرفی شدند. همچنین در این مدت دستکم ۲۰ گزارش حریق در منابع طبیعی کشور منتشر شده است. از سوی دیگر، شاخص کیفی هوا دستکم در شماری از شهرها ناسالم و خطرناک اعلام شد. از دیگر اخبار مرتبط با محیط زیست میتوان به بحران خشکسالی، پسماندها و آلایندهها در مناطق مختلف اشاره کرد؛ در گزارش پیش رو به برخی از آنها پرداخته شده است.
آسیب رسانی به جنبه های مختلف محیط زیست در ایران کماکان ادامه دارد. از طرفی شهروندانی وجود دارند که به دلیل عدم آموزش یا نیازهای مالی دست به تخریب و آسیب رسانی به محیط زیست می زنند و از سوی دیگر نهادهای متولی در تلاش هستند تا از حجم این آسیب ها بکاهند، هر چند این تلاش ها قابل تقدیر است اما به نظر نمی آید میزان آن با شرایط محیط زیستی ایران تطبیق داشته باشد.
بازداشت و محکومیت متخلفان محیط زیستی
یکی از موضوعات مورد بحث محیط زیست مسئله حمایت از منابع طبیعی بوده و از سوی دیگر، حفاظت از جنگلها، حیات وحش و جلوگیری از قاچاق چوب، شکار و صید بیرویه به عنوان بخشی از مقوله حفاظت از منابع طبیعی و در نهایت حفظ محیط زیست تلقی میشود. بسیاری از حیوانات، به دلیل شکار غیرقانونی در معرض خطر قرار دارند.
در گزارشهای این هفته، با تلاش محیط بانان و جنگل بانان، بیش از ۲۹ شکارچی و صیاد غیرمجاز و متخلف محیط زیستی در کاشان، سقز، جاجرم، اقلید، پارک ملی بمو شیراز، فیروزکوه، بستک، لردگان، بروجن، اردبیل، تهران، چرام، قائنات، کرج و سراب، بازداشت و به مراجع قضایی معرفی شدند. از سوی دیگر، دستکم ۵۰ تن چوب قاچاق در شهرهای زیرکوه، قائمشهر، بیرجند، کلاردشت، رفسنجان، کوهپایه، میاندورود، گلپایگان و یزد ضبط و در این راستا ۱۵ قاچاقچی چوب بازداشت شدند.
همچنین فرمانده یگان حفاظت منابع طبیعی استان کرمانشاه از شناسایی و انهدام یک باند فعال در قطع درختان بلوط و قاچاق چوب و زغال در بخش ماهیدشت خبر داد و گفت: سه متخلف در جریان عملیات مشترک نیروهای حفاظتی دستگیر و تجهیزات و خودروهای آنان توقیف شد.
حق تنفس و هوای پاک
براساس گزارشها، سالانه تعداد پرشماری از شهروندان بر اثر آلودگی هوا جان خود را از دست میدهند. این مشکل علتی جز سو مدیریت و عدم توجه به کنوانسیونها و قراردادهای بینالمللی در این زمینه ندارد.
طی هفته ای که گذشت شاخص کیفی هوا در شهرهای زهک ۲۸۶، فردیس ۵۰۰، یاسوج ۵۰۰، مشهد ۱۰۸، تهران ۱۳۰ و سوسنگرد ۱۵۲ ناسالم برای گروههای حساس، ناسالم برای تمام گروهها، بسیار ناسالم و یا خطرناک اعلام شد.
همچنین در این مدت کیفیت هوا در اهواز، ملاثانی، اندیمشک، شوشتر، هندیجان، آغاجاری و بهبهان در شرایط «ناسالم برای گروههای حساس» و «نارنجی» اعلام شد.
شاخص کیفی هوا از صفر تا ۵۰ هوای پاک، ۵۱ تا ۱۰۰ هوای سالم، ۱۰۱ تا ۱۵۰ ناسالم برای گروههای حساس، ۱۵۱ تا ۲۰۰ ناسالم برای عموم، ۲۰۱ تا ۳۰۰ بسیار ناسالم و ۳۰۱ تا ۵۰۰ خطرناک است.
شاخص کیفی هوا ( Air Quality Index ) معیاری است که غلظت ترکیبات مختلف آلاینده موجود در هوا نظیر مونوکسید کربن، دی اکسید گوگرد، ترکیبات نیتروژن دار، اوزون و ذرات معلق ( ذرات کوچکتر از ۱۰ میکرومتر و ذرات کوچکتر از ۲.۵ میکرومتر) را که دارای حدود مجاز متفاوت با واحدهای مختلف است به یک عدد بدون واحد تبدیل میکند و وضعیت آلودگی هوا را نمایش میدهد.
آتش سوزی منابع طبیعی
به طور کلی جنگلها در نتیجه عمل کربن گیری مرتباً گاز کربنیک هوا را که در اثر تنفس موجودات زنده و فعل و انفعالات شیمیایی و آلودگی های محیط زیست وارد هوا میشود جذب کرده و گاز اکسیژن را پس میدهد. از این رو باید مورد توجه ویژه ای قرار گیرند.
در یک هفته گذشته، گزارشهای متعددی از وقوع آتشسوزی در جنگلها، مراتع، مناطق حفاظتشده و تالابهای نقاط مختلف کشور منتشر شده است. در منطقه حفاظتشده دیزمار در خداآفرین، حریق حدود دو تا سه هکتار از عرصههای جنگلی و مرتعی را درگیر کرد. در منطقه حفاظتشده لشگردر ملایر نیز آتش پس از حدود دو ساعت مهار شد.
در میانکاله، مدیرکل حفاظت محیط زیست مازندران از وقوع ۱۳ فقره حریق گسترده از ۲۶ تیرماه خبر داده و اعلام کرده است که بیش از ۱۰۰ هکتار از عرصههای طبیعی این منطقه طعمه آتش شده است؛ به گفته وی، بخشی از این آتشسوزیها عمدی بودهاند.
همزمان، حریقهایی در ارتفاعات آبیدر سنندج، ارتفاعات سرکش گیلانغرب، جزیره آشوراده و جنگلهای قرق در استان گلستان، منطقه آرپناهی و دره کاید دزفول، دامنه کوه سپیدار در شهرستان خفر، تالاب بینالمللی امیرکلایه، حومه غربی دهدشت، دامنه تفرجگاه نالشکینه بوکان، اراضی مرزی بیلهسوار، جنگلهای حدفاصل روستاهای باگ و چناربرم، منطقه حفاظتشده دنا، منطقه حفاظتشده آقداغ خلخال و منطقه حفاظتشده شیمبار اندیکا گزارش شد. بیشتر این حریقها پس از چند ساعت عملیات نیروهای محیط زیست، منابع طبیعی، آتشنشانی، امدادی و مشارکت مردم محلی مهار شدند؛ از جمله حریق گیلانغرب پس از حدود هشت ساعت، کوه سپیدار پس از هفت ساعت، تالاب امیرکلایه پس از چهار ساعت و دره کاید دزفول پس از ۳۰ ساعت تلاش مهار شد. برای مهار آتش در آشوراده نیز حدود ۴۰ هزار لیتر آب تخلیه شد.
بر اساس آمارهای اعلامشده، در بیلهسوار حدود ۳۰ هکتار از اراضی مرزی، در منطقه حفاظتشده آقداغ خلخال چهار هکتار و در دامنه نالشکینه بوکان حدود یک هکتار در آتش سوخته است. همچنین مدیر منابع طبیعی لنده از سوختن حدود ۷۰ هکتار از اراضی طبیعی و کشاورزی این شهرستان خبر داده است. در همین بازه، وقوع دوباره آتشسوزی در ارتفاعات آبیدر سنندج نیز گزارش شد و حومه غربی دهدشت نیز دچار حریق شده است.
فقدان مدیریت بارش های حداقلی؛ خشکسالی و از بین رفتن منابع آبی
خشکسالی میتواند باعث عدم توازن در میزان آب و در نتیجه آن کمبود آب، نابودی گیاهان، کاهش عمق آبهای سطحی و خاک مرطوب شود. این اتفاق زمانی رخ میدهد که تبخیر سطحی و تبخیر آب از گیاهان از حد معمول در مدت معین بیشتر شود. عدم مدیریت صحیح منابع آبی در کشور، اثرات جبران ناپذیر این مهم را عمیقتر میکند.
گزارشها و اظهارات منتشرشده طی هفته گذشته بار دیگر ابعاد گسترده بحران آب، خشکسالی و فرونشست زمین در نقاط مختلف کشور را نشان داد؛ بحرانی که در بسیاری از استانها دیگر صرفاً به کاهش بارندگی محدود نیست و با برداشت مستمر و بیش از ظرفیت از منابع زیرزمینی، الگوی نامناسب مصرف آب در بخش کشاورزی، ضعف زیرساختهای مهار آبهای سطحی و استمرار سیاستهای ناپایدار در مدیریت منابع آب تشدید شده است. افت شدید سطح آبخوانها، گسترش دشتهای ممنوعه، کاهش توان تولید کشاورزی و تهدید زیرساختهای شهری، صنعتی و حملونقل از جمله پیامدهای این وضعیت گزارش شدهاند.
در استان سمنان، مدیرعامل شرکت آب منطقهای از گسترش فرونشست در بخشهای وسیعی از استان خبر داده و اعلام کرده است که طی ۳۱ سال گذشته سطح آب زیرزمینی در آبخوان سمنان حدود ۲۰ متر، در میامی ۲۴ متر، در شاهرود ۱۸ متر و در دامغان بیش از ۱۴ متر کاهش یافته است. بر اساس آمار ارائهشده، بیش از ۷۵ درصد آب مورد نیاز استان از منابع زیرزمینی تأمین میشود و حدود ۸۲ درصد مجموع آب مصرفی نیز به بخش کشاورزی اختصاص دارد. تداوم این الگوی مصرف همزمان با شش سال خشکسالی پیاپی موجب شده است کسری سالانه مخازن آب زیرزمینی سمنان به حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب برسد و مجموع کسری مخازن طی سه دهه گذشته از سه میلیارد مترمکعب عبور کند؛ وضعیتی که زمینه گسترش فرونشست و کاهش برگشتپذیری آبخوانها را فراهم کرده است.
شرایط مشابهی در خراسان شمالی گزارش شده است. مدیرعامل شرکت آب منطقهای این استان اعلام کرده که از مجموع ۱۱ دشت خراسان شمالی، چهار دشت در وضعیت ممنوع و بحرانی قرار گرفتهاند و در مجموع هشت دشت به دلیل افت شدید منابع آب زیرزمینی مشمول محدودیت و ممنوعیت برداشت هستند. این وضعیت نشاندهنده افزایش فشار بر منابع زیرزمینی در استانی است که بخش قابل توجهی از تأمین آب شرب و کشاورزی آن به همین منابع وابسته است.
در شمال کشور نیز شاخصهای خشکسالی از وضعیت نگرانکننده منابع آبی حکایت دارد. بر اساس دادههای منتشرشده درباره مازندران، ۲۲ درصد از مساحت این استان با خشکسالی شدید، ۱۶.۳ درصد با خشکسالی متوسط و ۷.۴ درصد با خشکسالی خفیف مواجه است. قرار گرفتن بخش قابل توجهی از یکی از پربارشترین استانهای کشور در وضعیت خشکسالی، نشاندهنده آن است که بحران آب دیگر محدود به مناطق مرکزی، شرقی و جنوبی ایران نیست و تغییر الگوی بارش، کاهش ذخایر آبی و فشار فزاینده بر منابع موجود، مناطق شمالی کشور را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
در استان زنجان، اظهارات مسئولان محلی ابعاد مستقیم سوءمدیریت منابع آب در شکلگیری بحران فرونشست را آشکارتر کرده است. برداشت بیرویه از سفرههای آب زیرزمینی، نبود الگوی کشت متناسب با ظرفیت آبی منطقه و کمبود زیرساختهای لازم برای جمعآوری و مهار آبهای سطحی، کسری مخازن زیرزمینی استان را به حدود سه میلیارد مترمکعب رسانده است. بر اساس آمار اعلامشده، در حال حاضر سالانه حدود ۵۰۰ میلیون مترمکعب اضافهبرداشت از منابع آب زیرزمینی زنجان صورت میگیرد. پیامد این روند در دشت ابهر–خرمدره بهصورت فرونشست سالانه ۱۲.۸ سانتیمتری نمایان شده است؛ بحرانی که علاوه بر زمینهای کشاورزی و مناطق مسکونی، بخشی از مسیر ریلی استان زنجان را نیز در معرض آسیب قرار داده است.
وضعیت فرونشست در استان فارس نیز از مرحله هشدار عبور کرده است. یک عضو هیئت علمی دانشگاه شیراز با هشدار نسبت به «مرگ آبخوانها» اعلام کرده که طی چهار دهه گذشته بیش از ۹۰ درصد برداشتهای بیرویه از منابع آب زیرزمینی با هدف تأمین نیاز بخش کشاورزی صورت گرفته است. بر اساس نتایج تحقیقات انجامشده، تاکنون ۷۰ پهنه فرونشستی در کشور شناسایی شده و استان فارس پس از خراسان رضوی، کرمان و گلستان، در جایگاه چهارم استانهای بحرانی از نظر فرونشست قرار دارد. در دشت مرودشت با وسعت حدود هفت هزار و ۳۰۰ کیلومترمربع، نرخ فرونشست در برخی مناطق به ۳۰ سانتیمتر در سال میرسد؛ رقمی که چندین برابر حدود قابل تحمل جهانی است. تقریباً تمام محدوده شهری مرودشت، مناطقی در پیرامون تختجمشید و نقشرستم، تأسیسات و صنایع پتروشیمی و همچنین خطوط ریلی این منطقه در محدودههای در معرض فرونشست قرار گرفتهاند.
پیامدهای کمبود آب در بخش کشاورزی نیز بهطور فزایندهای قابل مشاهده است. در استان اصفهان، مدیر امور باغبانی سازمان جهاد کشاورزی اعلام کرده که بحران آب عملاً توسعه باغها را متوقف کرده و حتی کاهش سطح باغهای کمبازده در دستور کار قرار گرفته است. این وضعیت در سالهای کمآبی، هفت تا هشت شهرستان واقع در حوضه زایندهرود را مستقیماً تحت تأثیر قرار میدهد. در حال حاضر حدود ۹۱ هزار و ۹۶۰ هکتار باغ مثمر در استان اصفهان وجود دارد که سالانه حدود ۵۳۴ هزار و ۷۰۰ تن محصول تولید میکنند و قرار است سالانه دو هزار هکتار از این باغها با هدف افزایش مقاومت در برابر تنشهای آبی اصلاح و بازسازی شوند. با وجود تلاش برای توسعه کشتهای گلخانهای و کاهش مصرف آب، این بخش نیز با محدودیتهای دیگری روبهرو شده است؛ سطح گلخانههای استان طی یک دهه از حدود هزار هکتار به سه هزار و ۲۰۰ هکتار افزایش یافته، اما کمبود و ناترازی برق و گاز عملاً توسعه بیشتر این بخش را متوقف کرده است.
در کنار برداشت گسترده از منابع آب برای کشاورزی، فعالیت برخی معادن نیز به یکی از محورهای اعتراض جوامع محلی درباره کاهش منابع آب تبدیل شده است. در روستای عباسآباد زرند، شماری از اهالی از تشدید کمآبی در پی فعالیت یک معدن در بالادست روستا خبر دادهاند. به گفته ساکنان، فعالیتهای معدنی منابع آبی منطقه را تحت تأثیر قرار داده و دسترسی روستاییان به آب را دشوارتر کرده است؛ موضوعی که نگرانیها درباره پیامدهای زیستمحیطی فعالیت معادن در مناطق کمآب را افزایش داده است.
گزارش مشابهی نیز از منطقه تفتان منتشر شده است. یکی از شهروندان محلی با اشاره به ادامه فعالیت معدن طلای این منطقه اعلام کرده که خشکشدن چاهها و قناتها و از بین رفتن بخش قابل توجهی از باغهای زردآلو، معیشت ساکنان سه شهرستان با جمعیتی نزدیک به ۳۰۰ هزار نفر را تحت تأثیر قرار داده است. به گفته وی، درختانی که تا چندی پیش محصول میدادند، در نتیجه کاهش منابع آبی خشک شده یا توان باردهی خود را از دست دادهاند. ساکنان منطقه طی ماههای گذشته نسبت به فعالیت این معدن و پیامدهای آن اعتراض کردهاند، با این حال به گفته این شهروند، مسئولان تأثیرات زیستمحیطی معدن بر منابع آب و باغهای منطقه را رد کردهاند. وی همچنین اعلام کرده است که در مقابل این هزینههای محیط زیستی، سهم جوامع محلی از اشتغال ایجادشده در معدن نیز بسیار محدود بوده و تنها حدود ۳۰ تا ۴۰ نیروی بومی در مشاغلی مانند خدمات و نگهبانی به کار گرفته شدهاند.
مجموع این گزارشها نشان میدهد که کاهش بارش و تداوم دورههای خشکسالی، در کنار دههها برداشت بیش از ظرفیت از آبخوانها و نبود مدیریت متناسب با محدودیت منابع، بحران آب را از یک مسئله دورهای به یک بحران ساختاری تبدیل کرده است. فرونشست چندین سانتیمتری زمین در سال، کسری میلیاردی مخازن زیرزمینی، محدود شدن فعالیتهای کشاورزی، خشکشدن چاهها و قناتها و تهدید زیرساختها، از پیامدهایی هستند که در صورت ادامه روند فعلی، جبران بخشی از آنها حتی با بازگشت دورههای پربارش نیز ممکن نخواهد بود.
همزمان، کاهش شدید ذخایر سدها نیز یکی دیگر از نشانههای تشدید بحران منابع آب است. در استان کرمان، مجموع ذخیره پنج سد اصلی استان به حدود ۲۴۹ میلیون مترمکعب رسیده است؛ این در حالی است که ظرفیت مجموع این سدها حدود ۶۴۵ میلیون مترمکعب است و در نتیجه تنها حدود ۳۹ درصد ظرفیت آنها آب دارد. میزان پرشدگی سد جیرفت ۳۹ درصد، سد نساء بم ۵۳ درصد، سد شهید سلیمانی بافت ۳۰ درصد و سد صفارود ۲۵ درصد اعلام شده است. بحرانیترین وضعیت مربوط به سد تنگوئیه سیرجان است که تنها پنج میلیون مترمکعب آب در آن باقی مانده و میزان پرشدگی آن به ۱۳ درصد رسیده است.
دیگر اخبار مرتبط با محیط زیست
در هفته گذشته، مواردی از آلودگی صنعتی، دفع نامناسب پسماند و ورود فاضلاب به منابع آبی در نقاط مختلف کشور گزارش شد. مسئولان محیط زیست شهرستانهای رباطکریم و ملارد از صدور اخطاریه برای دو واحد صنعتی خبر دادند. یکی از این واحدها به دلیل سوزاندن پسماند و انتشار دود غلیظ و واحد دیگر به علت آلایندگی، نقص در مدیریت پسماند و عملکرد نامناسب تصفیهخانه اخطار دریافت کرد. همچنین سرپرست اداره حفاظت محیط زیست رباطکریم از پلمب یک واحد تولید زغال به دلیل آلایندگی و با دستور دادستان این شهرستان خبر داد.
در استان گیلان نیز گزارشهای محلی از ورود مستقیم فاضلاب شهری منجیل از چند نقطه به مخزن سد سفیدرود حکایت دارد. بر اساس گزارش منتشرشده توسط رکنا، این وضعیت نگرانیهایی درباره کیفیت آب این سد، که از منابع مهم تأمین آب کشاورزی استان محسوب میشود، ایجاد کرده است.
همچنین ایرنا در گزارشی درباره وضعیت مدیریت پسماند در چهارمحال و بختیاری اعلام کرد که روزانه حدود ۷۰۰ تا ۷۵۰ تن پسماند خانگی در این استان تولید میشود. کمبود زیرساختهای بازیافت و کمپوست، ضعف در تفکیک زباله از مبدأ و ادامه دفن سنتی موجب شده است که بخش قابل توجهی از پسماندها به تهدیدی برای خاک و منابع آب زیرزمینی تبدیل شود. در سال ۱۴۰۳ نیز ۱۶۸ شهردار و دهیار به دلیل تخلفات مرتبط با مدیریت پسماند به مراجع قضایی معرفی شدند. در عین حال، از مجموع چهار هزار و ۸۵۰ میلیارد ریال تسهیلات پیشبینیشده برای تکمیل کارخانه کمپوست و بازیافت شهرکرد، تاکنون تنها هزار و ۲۰۰ میلیارد ریال نهایی شده است.
همچنین تلفات گسترده ماهیان بومی در رودخانه کوهمره سرخی شیراز بار دیگر زنگ خطر را برای فعالان محیطزیست و مسئولان به صدا درآورده است، درحالی که اداره محیطزیست، ورود آب شور ناشی از بازشدن دریچهها را عامل اصلی میداند، شرکت آب منطقهای از تخریب عمدی دریچه استخر جمعآوری آب شور خبر میدهد و میگوید پرونده این حادثه در مراجع قضایی در حال پیگیری است.
بدون نظر
نظر بگذارید