فقدان مدیریت بارش های حداقلی؛ خشکسالی و از بین رفتن منابع آبی

گزارش‌ها و اظهارات منتشرشده طی هفته گذشته بار دیگر از تداوم بحران منابع آبی، افت سطح آب‌های زیرزمینی، گسترش فرونشست و تشدید فشار بر تالاب‌ها و فضای سبز در نقاط مختلف کشور حکایت دارد. با وجود افزایش ورودی آب به سدها نسبت به سال گذشته، تداوم خشکسالی، برداشت بی‌ضابطه از منابع زیرزمینی، حفر چاه‌های غیرمجاز و فشار بر حق‌آبه تالاب‌ها، وضعیت منابع آبی کشور را همچنان شکننده نگه داشته است.

بر اساس آمار منتشرشده، تا ۱۴ شهریورماه حدود ۵۰ درصد ظرفیت مخازن سدهای کشور خالی بوده است. حجم ورودی آب به سدها در سال آبی جاری به حدود ۴۶ میلیارد و ۹۲۰ میلیون مترمکعب رسیده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۶۶ درصد افزایش داشته است. با این حال، تداوم خشکسالی، مصرف بالا، برداشت‌های بی‌ضابطه از منابع زیرزمینی و فشار بر حق‌آبه تالاب‌ها می‌تواند تأمین آب شرب، کشاورزی و معیشت جوامع روستایی را با چالش‌های بیشتری مواجه کند.

در تهران، رئیس کمیسیون سلامت، محیط زیست و خدمات شهری شورای شهر نسبت به تهدید جدی فضای سبز پایتخت در نتیجه تغییرات اقلیمی و کمبود شدید منابع آبی هشدار داده است. مهدی پیرهادی با اشاره به خشکیدگی درختان و افزایش آسیب‌پذیری آنها در برابر بیماری‌ها و آفات، برخی قوانین و مقررات فرسوده را نیز از عوامل دشوارتر شدن مقابله با این بحران عنوان کرد. به گفته وی، تغییر الگوی کاشت، توسعه شبکه انتقال پساب، احداث تصفیه‌خانه‌های محلی و هوشمندسازی شبکه آبیاری از جمله برنامه‌های در دست اجرا برای کاهش بحران آب فضای سبز تهران است.

همزمان، سخنگوی شرکت آب و فاضلاب استان تهران از افزایش برداشت از منابع آب زیرزمینی برای جبران ناترازی تولید و مصرف خبر داده و اعلام کرده است که این برداشت در برخی روزها بین ۲ تا ۵ درصد افزایش می‌یابد. بهنام بخشی با اشاره به تأثیر شدید خشکسالی بر سفره‌های زیرزمینی، وضعیت دشت شهریار را بحرانی توصیف کرد و گفت عمق چاه‌ها در دشت ورامین به حدود ۳۰۰ متر رسیده است. به گفته وی، شرکت آبفا تلاش دارد با کاهش برداشت و استراحت دادن به چاه‌ها، منابع زیرزمینی را به عنوان ذخایر استراتژیک حفظ کند.

در شهرستان ری و به‌ویژه منطقه کهریزک نیز کمبود منابع آبی به افزایش حفر و استفاده از چاه‌های غیرمجاز منجر شده است. مدیر امور منابع آب شهرستان ری اعلام کرده است که حدود ۲ هزار حلقه چاه غیرمجاز در این شهرستان شناسایی شده و بخشی از آنها با دستور قضایی مسدود شده‌اند. به گفته وی، گستردگی تخلفات و وسعت شهرستان روند برخورد با چاه‌های غیرمجاز را دشوار کرده، اما شناسایی، صدور اخطار و انسداد چاه‌های فاقد مجوز همچنان ادامه دارد.

در استان فارس، وضعیت تالاب پریشان همچنان بحرانی گزارش شده است. مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای فارس اعلام کرده که سطح آب زیرزمینی در محدوده این تالاب حدود ۱۸ متر پایین‌تر از سطح دریاچه قرار گرفته است. سیاوش بدری، تغییرات اقلیمی، دخالت‌های انسانی و وجود شمار قابل‌توجهی چاه غیرمجاز را از عوامل تشدید این وضعیت دانسته و اعلام کرده است که شرکت آب منطقه‌ای آمادگی دارد با همکاری سایر دستگاه‌ها تمامی چاه‌های غیرمجاز اطراف تالاب را مسدود کند. وی همچنین بر نصب کنتورهای هوشمند بر روی چاه‌های مجاز و کنترل برداشت از منابع آب زیرزمینی تأکید کرده است.

استان فارس همچنین با تشدید فرونشست زمین و فرسایش خاک مواجه است. بر اساس داده‌های منتشرشده، ۱۱۰ دشت این استان در وضعیت ممنوعه یا بحرانی قرار دارند و در دشت مرودشت نرخ فرونشست سالانه در برخی نقاط تا حدود ۳۰ سانتی‌متر گزارش شده است. فعالیت بیش از ۲۳ هزار چاه غیرمجاز و برداشت سالانه بیش از هفت میلیارد مترمکعب آب از منابع زیرزمینی از مهم‌ترین عوامل این بحران عنوان شده‌اند. کارشناسان کاهش برداشت از آبخوان‌ها، اصلاح الگوی کشت، توسعه کشت گلخانه‌ای، اجرای طرح‌های آبخیزداری و آبخوان‌داری و برخورد با برداشت‌های غیرمجاز را از راهکارهای اصلی مهار فرونشست و فرسایش خاک عنوان کرده‌اند.

در خراسان رضوی نیز تنش آبی مشهد ادامه دارد. سرپرست شرکت آب منطقه‌ای این استان اعلام کرده است که متوسط آورده رودخانه هریرود که در شرایط عادی حدود یک میلیارد مترمکعب بود، در نتیجه خشکسالی‌های متوالی و توسعه طرح‌های آبی در بالادست افغانستان اکنون تقریباً به صفر رسیده است. احمد قندهاری تأمین آب پایدار برای بیش از ۵ میلیون نفر در دشت مشهد را از اولویت‌های اصلی عنوان کرده و گفته است پیگیری حقابه ایران از هریرود نیز در دستور کار قرار دارد. به گفته وی، برخی پروژه‌های اضطراری تأمین آب مشهد پیشرفت بالایی دارند، اما تکمیل آنها به تأمین نقدینگی وابسته است. طرح انتقال پساب غرب مشهد از جمله این پروژه‌هاست و مسئولان استانی در تلاشند با جذب اعتبارات و تأمین تجهیزات، اجرای این طرح‌ها را تسریع کنند.

در اصفهان نیز گسترش فرونشست و ایجاد فروچاله در نقاط مختلف شهر ادامه دارد. در یکی از تازه‌ترین موارد، در محدوده چهارراه فرشادی خیابان هشت‌بهشت، حفره‌ای با حدود ۱۵ متر عمق و نزدیک به ۶ متر عرض ایجاد شده است. همچنین در روزهای اخیر زمین زیر یک تانکر فرو ریخته و پیشتر نیز موارد مشابهی در خیابان نشاط و دیگر نقاط شهر گزارش شده بود. کارشناسان افت شدید سطح آب‌های زیرزمینی، خشک‌شدن زاینده‌رود، برداشت بی‌رویه از آبخوان‌ها و فرسودگی شبکه آب و فاضلاب را از عوامل تشدید این بحران می‌دانند. بر اساس آمارهای مطرح‌شده، نرخ فرونشست در برخی مناطق شمالی اصفهان به حدود ۱۸ سانتی‌متر در سال رسیده و آثار آن ساختمان‌ها، مدارس، تأسیسات شهری و بناهای تاریخی را نیز تهدید می‌کند.

در ادامه این حوادث، چهارمین مورد نشست زمین طی ۱۰ روز در خیابان رباط اصفهان گزارش شده است. مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان علت این حادثه را شکستگی یک خط لوله آبرسانی ۲۰۰ میلی‌متری از جنس آزبست اعلام کرده که به نشست زمین و ایجاد حفره منجر شده است. بر اساس گزارش‌ها، فرسودگی و گسیختگی خطوط آب و فاضلاب از عوامل اصلی این حوادث عنوان شده و عملیات ترمیم خط لوله و محدوده آسیب‌دیده در حال انجام است.

در استان چهارمحال‌وبختیاری نیز تالاب بین‌المللی چغاخور با کاهش شدید آب و خشک‌شدن بخش‌های گسترده‌ای از بستر خود مواجه شده است. بر اساس گزارش منتشرشده، حفر تونل سبزکوه ـ چغاخور در سال‌های گذشته به برخی چشمه‌های تغذیه‌کننده تالاب، از جمله ساکی‌آباد، شیرکشته، سیبک و چغاخور آسیب زده است. در کنار آن، توسعه کشاورزی، ساخت‌وساز، ورود فاضلاب، دامداری و برداشت از منابع آب، فشار بر این اکوسیستم را افزایش داده‌اند. کاهش آب، زیستگاه پرندگان مهاجر و آبزیان را نیز محدود کرده و در برخی بخش‌ها، زمین‌های خشک‌شده تالاب به اراضی کشاورزی افزوده شده‌اند.

همزمان، عضو شورای شهر کرج از شناسایی بیش از ۱۵ هزار اصله درخت خشک یا نیمه‌خشک در سطح این شهر خبر داده و وضعیت فضای سبز کرج را نگران‌کننده توصیف کرده است. علیرضا رحیمی محمودآبادی با اشاره به خشک‌شدن شمار قابل‌توجهی از درختان قدیمی و تنومند، از جمله چنارها، خواستار بررسی دقیق علل این وضعیت و ورود دستگاه‌های نظارتی و مدعی‌العموم شده است. کم‌آبی، تنش‌های حرارتی، کیفیت آبیاری، وضعیت خاک، آفات، بیماری‌ها و نحوه نگهداری از جمله عواملی هستند که به گفته وی باید در بررسی دلایل خشک‌شدن درختان مورد توجه قرار گیرند.

آتش سوزی منابع طبیعی

در هفته‌ای که گذشت، چندین مورد آتش‌سوزی در مراتع، مناطق حفاظت‌شده و زیستگاه‌های حیات‌وحش در نقاط مختلف کشور گزارش شد. بخشی از این حریق‌ها بر اثر عوامل انسانی رخ داده و در برخی مناطق نیز صعب‌العبور بودن عرصه‌ها و وزش باد عملیات مهار آتش را دشوار کرده است.

آتش‌سوزی در ارتفاعات ماهور میلاتی شهرستان ممسنی همچنان ادامه دارد و حدود ۱۰۰ نفر از نیروهای منابع طبیعی، دستگاه‌های اجرایی و نیروهای مردمی در عملیات اطفا مشارکت دارند. بخشدار ماهور میلاتی اعلام کرده است که حدود ۸۰ درصد حریق مهار شده، اما صعب‌العبور بودن منطقه و وزش تندباد موجب شعله‌ور شدن دوباره بخش‌های خاموش‌شده می‌شود. به گفته وی، درخواست اعزام بالگرد برای مهار آتش پذیرفته نشده و میزان دقیق خسارات نیز تاکنون مشخص نشده است.

در استان گیلان، رئیس اداره حفاظت محیط زیست آستارا از مهار آتش‌سوزی در پناهگاه حیات‌وحش لوندویل خبر داده و اعلام کرده است که بر اساس بررسی‌های اولیه، این آتش‌سوزی عمدی بوده است.

در شهرستان بیله‌سوار نیز آتش‌سوزی حدود ۱۸ هکتار از مراتع و ارتفاعات کوهستانی بالادست روستای «نر قشلاقی» پس از حدود پنج ساعت تلاش مستمر به طور کامل مهار شد. بخشدار مرکزی بیله‌سوار، خطا و عامل انسانی را از دلایل احتمالی وقوع این حریق اعلام کرده است.

مدیرکل حفاظت محیط زیست قزوین نیز اعلام کرده است که طی سال جاری دو فقره آتش‌سوزی در عرصه‌های تحت مدیریت این اداره کل رخ داده که در مجموع حدود ۱۲ هکتار از اراضی را دچار آسیب کرده است.

در پارک ملی لار، حریقی که حدود دو هکتار از محدوده قوشخانه را درگیر کرده بود، با تلاش محیط‌بانان و همکاری جوامع محلی و بخشداری لواسان مهار شد. رئیس اداره حفاظت محیط زیست ایذه نیز از مهار کامل آتش‌سوزی در حاشیه تالاب میانگران این شهرستان خبر داده است. همچنین در استان کرمانشاه، آتش‌سوزی در پناهگاه حیات‌وحش قراویز در سرپل‌ذهاب پس از حدود دو ساعت تلاش نیروهای محیط زیست به طور کامل مهار شد.

دیگر اخبار مرتبط با محیط زیست

در هفته گذشته موارد متعددی از آلودگی صنعتی، مشکلات مدیریت پسماند، دفع غیراصولی زباله، پسماندهای پزشکی، آلودگی فاضلاب و تخریب منابع طبیعی در نقاط مختلف کشور گزارش شده است.

در شهرستان نیر، یک کارگاه شن و ماسه به دلیل توسعه فعالیت بدون رعایت ضوابط زیست‌محیطی و استفاده از تجهیزات خارج از مفاد مجوز، با دستور قضایی پلمب شد. رئیس نمایندگی حفاظت محیط زیست نیر اعلام کرده است که فعالیت این واحد موجب آلودگی هوا، انتشار گرد و غبار و آلودگی صوتی شده بود. پرونده این واحد برای رسیدگی و بررسی بیشتر به مرجع قضایی شهرستان نیر ارجاع شده است.

در استان گیلان، بر اساس اظهارات یک کارشناس محیط زیست، تمامی ۳۴ بیمارستان فعال استان دارای سیستم تصفیه فاضلاب یا پیش‌تصفیه هستند و روزانه حدود ۲۷۰۰ مترمکعب فاضلاب تولید می‌کنند. با این حال، پایش خروجی تصفیه‌خانه‌ها نشان داده که بخشی از بیمارستان‌ها همچنان در شاخص‌هایی مانند کلیفرم گوارشی، COD، آمونیوم و مواد معلق با استانداردهای زیست‌محیطی مطابقت ندارند. همچنین روزانه حدود ۱۲ تن پسماند عفونی و ویژه در مراکز درمانی استان تولید می‌شود و ضعف در تفکیک، بی‌خطرسازی و نبود لندفیل استاندارد از مهم‌ترین چالش‌های مدیریت این پسماندها عنوان شده است.

در تهران، مدیرعامل سازمان مدیریت پسماند شهرداری اعلام کرده است که محدودیت‌های تأمین آب و برق، بازیافت نخاله‌های ساختمانی در مجتمع آبعلی را با مشکل جدی مواجه کرده است. به گفته محسن قضاتلو، روزانه حدود ۱۳ هزار تن پسماند وارد این مجتمع می‌شود، اما تنها حدود ۳ هزار تن آن استحصال می‌شود. استفاده از پساب سعیدآباد جاجرود و افزایش دو مگاوات ظرفیت برق برای راه‌اندازی خط پنجم تولید در دستور کار قرار گرفته و به گفته وی، در صورت رفع این محدودیت‌ها ظرفیت عملیاتی مجتمع می‌تواند به حدود ۱۳ هزار تن در روز برسد.

همچنین روزانه حدود ۸ هزار تن پسماند در تهران تولید می‌شود که حدود ۳۰ درصد آن توسط ناوگان سازمان مدیریت پسماند حمل می‌شود. به گفته مدیرعامل این سازمان، سهم دفن مستقیم پسماند در مجتمع آرادکوه به کمتر از پنج درصد کاهش یافته و طرح‌هایی برای افزایش بازیافت، مدیریت شیرابه و کاهش انتشار گاز متان در حال اجراست. وی قیمت خرید پسماند خشک را نیز حدود ۱۵ هزار و ۲۰۰ تومان اعلام کرده است.

در کرمانشاه، شهرداری برای کاهش مشکلات جمع‌آوری پسماند ۱۱ کامیون مکانیزه جدید با اعتباری حدود ۱۶۰ میلیارد تومان خریداری کرده است. این در حالی است که از مجموع ۴۱ خودروی موجود، تنها حدود ۲۲ تا ۲۳ دستگاه فعال هستند و روزانه ۵۱۰ تا ۵۴۰ تن زباله خانگی در این شهر جمع‌آوری می‌شود. مسئولان کمبود و فرسودگی ناوگان و همچنین کمبود مخازن زباله را از عوامل اصلی تأخیر در جمع‌آوری عنوان کرده‌اند. کرمانشاه اکنون حدود ۴ هزار مخزن زباله دارد و به حدود ۴ هزار مخزن دیگر نیازمند است. در کنار نوسازی ناوگان، طرح‌هایی برای تفکیک از مبدأ، بازیافت و تولید سوخت RDF نیز اجرا شده و حدود ۱۵ درصد سوخت کارخانه سیمان غرب از پسماند تأمین می‌شود.

در شیراز، بوی نامطبوع در محدوده سلطان‌آباد و رودخانه چنار راهدار همچنان ادامه دارد و حدود ۳۰ هزار نفر از ساکنان منطقه را تحت تأثیر قرار داده است. بررسی‌ها از شناسایی حدود ۱۸ تا ۱۹ نقطه آلاینده و دست‌کم شش منبع اصلی آلودگی در مسیر رودخانه حکایت دارد که ورود فاضلاب‌های خانگی، روان‌آب‌های آلوده و پساب برخی واحدهای صنعتی از جمله آنهاست. کاهش بارندگی و افت جریان آب نیز توان خودپالایی رودخانه را کاهش داده و شرایط را تشدید کرده است. با وجود برخی اقدامات برای کنترل واحدهای آلاینده و تکمیل تصفیه‌خانه‌ها، مسئولان محلی اعلام کرده‌اند که مشکل همچنان به طور کامل برطرف نشده و رفع آن نیازمند ساماندهی کامل منابع آلاینده، تکمیل زیرساخت‌های فاضلاب و تأمین اعتبار است.

در استان ایلام، رانش زمین در روستای تلخاب از توابع شهرستان بدره پس از حدود یک دهه همچنان ساکنان منطقه را تهدید می‌کند. به گفته مسئولان، ۲۳ واحد مسکونی همچنان در محدوده پرخطر قرار دارند و با نزدیک شدن فصل بارندگی، ادامه سکونت در آنها می‌تواند جان ساکنان را به خطر بیندازد. فرمانداری بدره و مسئولان استانی اعلام کرده‌اند که جابه‌جایی این خانوارها و واگذاری زمین به افراد واجد شرایط از محل طرح نهضت ملی مسکن در دستور کار قرار گرفته و تلاش می‌شود پیش از آغاز بارش‌های شدید، وضعیت این منازل تعیین تکلیف شود.

در فریدونکنار، آب‌بندان «ازباران» که بخشی از مجموعه تالابی ثبت‌شده در کنوانسیون رامسر و محل زمستان‌گذرانی پرندگان مهاجر است، سال‌هاست با معضل انباشت زباله مواجه است. به گفته رئیس اداره محیط زیست فریدونکنار، حدود ۲۵ سال است که پسماند روستاهای اطراف در این محدوده دپو می‌شود و روزانه نزدیک به یک تن زباله به محل وارد می‌شود. ورود پسماند، خاک‌ریزی و سوزاندن زباله در حالی ادامه دارد که از آب این آب‌بندان برای کشاورزی نیز استفاده می‌شود. مسئولان محیط زیست با اشاره به ناموفق بودن طرح تفکیک از مبدأ و نبود بودجه و محل جایگزین مناسب، از ادامه پیگیری‌های قانونی و قضایی برای توقف این وضعیت خبر داده‌اند.

در شهرستان بوئین‌زهرا نیز سه مورد تخلیه غیرمجاز پسماند شناسایی شده است. به گفته مدیرکل حفاظت محیط زیست استان قزوین، این موارد شامل تخلیه پسماندهای ویژه توسط یک تانکر، تخلف یک واحد صنعتی و تخلیه نخاله‌های ساختمانی در اراضی عمومی بوده است. برای متخلفان پرونده قضایی تشکیل شده و آنان علاوه بر الزام به پاکسازی محل‌های آلوده، تحت پیگرد قانونی قرار گرفته‌اند.

در تبریز، مواردی از تخلف در مدیریت پسماندهای پزشکی غیربیمارستانی شناسایی شده است. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، برخی پسماندهای پزشکی بدون بی‌خطرسازی مؤثر، خردشدن و برچسب‌گذاری استاندارد، به طور مستقیم در محل دفن زباله‌های شهری دفن می‌شدند. تخلف در حمل پسماند و نبود ناظر فنی در محل نیز گزارش شده است. در پی این موارد، شهرداری تبریز موظف شده از پذیرش پسماندهای فاقد مستندات ایمنی جلوگیری کند و دانشگاه علوم پزشکی نیز مأمور به تشدید نظارت بر شرکت‌های فعال در این حوزه شده است.

در فردیس نیز فعالیت دو مرکز غیرمجاز تفکیک پسماند متوقف شده است. یکی از این مراکز به دلیل فعالیت بدون مجوز پلمب شد. در مرکز دیگر، علاوه بر تفکیک غیرمجاز پسماند، نگهداری گاو و گوسفند و دوشیدن شیر در شرایط غیربهداشتی گزارش شده بود که با ورود مأموران بهداشت و دامپزشکی از ادامه فعالیت آن جلوگیری شد.